Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (5)

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (5)

Wat er werkelijk gaande is in het huidige Rusland, geobserveerd door twee Oost-Europa historici: Irina Scherbakowa en Karl Schlögel

“US-Democracy = Death”

‘Wat is er eigenlijk in Oekraïne gaande? Weinig, heel weinig Europeanen die ten westen van Oekraïne wonen – met uitzondering misschien van de Polen – kunnen die vraag beantwoorden. Heel weinig van hen hebben enig benul van hoe verreweg de meeste Oekraïners verlangen naar democratie en nationale soevereiniteit. En ondanks de oost-west tegenstelling nemen weinig westerse Europeanen de moeite om iets van het nationalisme van de Oekrainers te begrijpen. Het onvermogen om überhaupt iets over Oekraïne te zeggen,of zich daar op een of andere manier iets bij voor te stellen, wordt gecompenseerd door de onbedwingbare behoefte om er over te praten, – of eigenlijk, om te herhalen wat de Kremlin propaganda daarover verspreidt. En dat heeft niet alleen betrekking op wat er vandaag de dag in Oekraïne gebeurt, maar geldt ook voor het land als geheel, inclusief zijn geschiedenis. Dit wijd verspreide onbegrip hangt, denk ik, samen met Putin’s sirenen, de propaganda vogels die door het Kremlin naar alle hoeken van de wereld worden uitgezonden. In de woorden van Karl Schlögel: “ Je kunt Putin eigenlijk alleen maar begrijpen als je bereid bent je ogen te sluiten voor de werkelijkheid van en in Oekraïne” ‘. (Jurko Prochasko).
Hoe komt het dat Europa niet echt geïnteresseerd is in wat er zich in Oekraïne afspeelt en tegelijk heftig verdeeld is als het gaat om het begrijpen in de zin van begrip hebben voor wat er achter het geopolitieke schaakspel van Rusland schuil gaat? In de context van deze blog meng ik me niet in het politieke debat over de Oekraïne-crisis, maar beperk ik me tot de analyses van twee gerenommeerde bruggenbouwers tussen Oost-Europa en de Westerse Wereld en de conclusies die beiden trekken over hun eigen positie en de toekomst van hun vakgebied: de geschiedschrijving van de Russisch-Duitse dialoog. Het gesprek daarover cirkelt rond twee thema’s: IDENTITEIT en BEDRIJFSBLINDHEID. Het eerste trefwoord heeft vooral betrekking op de constructie van een nieuw, Russische zelfbeeld na het uiteenvallen van het Sovjet imperium, en op de middelen (internet, media, boeken, instituties) die worden gebruikt om dat zowel aan de Russische bevolking als de internationale gemeenschap op te leggen. Dit thema wordt vooral bespeeld door Irina Scherbakowa. Karl Schlögel daarentegen is geobsedeerd door de blinde vlekken in de Westerse (lees: Duitse) waarneming en door het ontbreken van woorden, begrippen en concepten om de veranderde verhoudingen tussen Rusland en Europa (Duitsland) te analyseren. En vooral ook door het nadeel van teveel historische kennis om, als historicus, zich een beeld te vormen van de nieuwe werkelijkheid in het Rusland van vandaag.

‘ We hebben verloren’
Ergens aan het begin van de eeuwwisseling, moet het begonnen zijn: de onvrede onder de Russen en met name de opkomende middenklasse, over de zegeningen van de ‘ transformatie’ van communisme naar consum(ent)isme. Wantrouwen en teleurstelling over de maatschappelijke effecten van de doorgevoerde privatiseringen en neoliberale hervormingspakketten waar alleen een kleine elite van profiteerde en die de sociale ongelijkheid in de samenleving alleen maar hadden verscherpt. Het in de jaren van de perestrojka gekoesterde beeld van Rusland als onderdeel van het ‘Grote Europese Huis’ sloeg om vanaf het moment dat het sociaaldemocratische en vooral neoliberale gedachtegoed tot bron van de misère in de Russische samenleving werd bestempeld. En Europa en het westen werden opgevoerd als vijandbeeld waaraan, net als in de dagen van de koude Oorlog, een nieuwe identiteit van Rusland kon worden gespiegeld. Met name vanaf de tweede ambtstermijn van president Putin in 2004 werd hoog ingezet op de positie van Rusland als sterke staat in een vijandige omgeving, met aan het hoofd een krachtige, autoritaire leider. En om die gedachte te onderbouwen werd, aldus Irina Scherbakowa, ook een nieuw historisch narratief ontwikkeld met sterk militante, agressieve en patriottistische trekken. Dat kwam voor het eerst naar buiten in Moskou tijdens de grote militaire parade ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog (2005). Het is een uniform geschiedbeeld waarin Russische vaderlandsliefde, nationale trots, oorlog, Stalin en heroïsering van de Sovjet-Unie samenvloeien en geen plaats is voor ‘ gevoeligheden’ als Holocaust, Grote Terreur of de Gulag. In de discussie met Schlögel laat Scherbakowa aan de hand van concrete voorbeelden uit de praktijk van het onderwijs, verenigingsleven, de nieuwsvoorziening via internet, kranten en televisie zien, hoe met gemanipuleerde versies van de recente geschiedenis, een nieuw nationaal en vooral patriottistisch bewustzijn wordt gereconstrueerd. Aanvankelijk gebruikte men daarvoor het beproefde instrument van jeugdorganisaties zoals Naschi ( ‘de Onzen’) die zich van massabeweging met de gebruikelijke jeugdkampen en parades ontwikkelde tot Putin en diens partij getrouwe, paramilitaire knokploegen gespecialiseerd in hardhandig optreden tegen veronderstelde ‘ destructieve’ elementen (liberalen, activisten, fascisten, dissidenten etc.).Voor meer informatie, ga naar: http://imrussia.org/en/politics/420-the-fate-of-the-nashi-movement-where-will-the-kremlins-youth-go

Internet ‘ Fountainhead’ van Russische Propaganda-oorlog
Vandaag de dag hoort men weinig meer van Naschi en is deze beweging door andere, blijkbaar veel effectiever patriottistische initiatieven vervangen, zoals door de door het Kremlin betaalde, mediabrigades van anonieme provocateurs (‘ Putin’s Trolle’). Vanuit een voorstad van St. Petersburg (Olgino) opereert het ‘Agentschap voor de Analyse van het Internet’ , een ICT bedrijf met meer dan zeshonderd medewerkers, met geen ander doel dan het via sociale media dagelijks manipuleren van berichtgeving, informatie en meningsvorming volgens de richtlijnen van het Kremlin. Met name Duitse journalisten hebben onderzocht hoe effectief deze PR bedrijven opereren en via provocatieve blogs, tweets en e-mails tegenstanders van het Kremlin in diskrediet brengen zo niet uitschakelen met valse informatie, leugens en verdachtmakingen. De propaganda via internet domineert niet alleen de niet alleen de publieke opinie in Rusland maar reikt tot aan het debat in Westerse landen, met name in Duitsland waar de Oekraïne-crisis – de Maidan protesten, de annexatie van Krim en de Russische steun aan Separatisten in Oost-Oekraïne – conflicten blootlegt die diep zijn geworteld in de Duits-Russische verhoudingen (Voor meer informatie over de Russische propaganda-oorlog via internet, ga bijvoorbeeld naar: http://www.sueddeutsche.de/politik/propaganda-aus-russland-putins-trolle-1.1997470 ).

De civiele samenleving in Rusland onder druk
In mei 2015 vonden in Moskou grootse festiviteiten plaats ter herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Een viering die helemaal in het teken stond van de ‘ Grote Vaderlandse Oorlog’ en waarin de overwinning op Nazi Duitsland werd voorgesteld als het ‘ zenit van het Sovjet imperium’. Feestelijkheden waarbij, in de woorden van NRC correspondent Hubert Smeets, de massamedia in Rusland nadrukkelijk de aanval openden op de gangbare geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog, niet alleen die van de westerse wereld maar vooral ook die van de Oekraïne en andere voormalige Sovjetrepublieken, waarin het Rode Leger minder als bevrijder maar vooral als de nieuwe ‘ bezetter’ wordt afgeschilderd. De enorme militaire parade ging dan ook gepaard met zeer agressieve, nationalistische retoriek maar ook met een overdaad aan patriottistische kitsch zoals als pantserwagens gedecoreerde kinderwagens, St. Georglinten op kleding, vlaggen en drinkbekers of gewoon kinderen in militair uniform: symbolen van een nieuwe Russische identiteit waarin vooral ook wordt teruggegrepen op vertrouwde clichés uit periodes van de Grote Terreur of Koude Oorlog, zoals bijvoorbeeld de Vijfde Colonne of buitenlandse agenten. In de context van de formatie van deze nieuwe, Russische staatsideologie is ook de civiele samenleving in Rusland verder onder druk komen te staan, en worden maatschappelijke organisaties en initiatieven van met name buitenlandse makelij niet alleen in de media gecriminaliseerd maar via wetgeving (Wet op buitenlandse Agenten; Patriottische Zwarte-Lijst ) het werken feitelijk onmogelijk gemaakt. Daarmee worden niet allen mensenrechtenorganisaties en milieubewegingen getroffen maar ook talloze academische onderwijs- en onderzoeksprojecten en culturele uitwisselingprogramma’s, zoals die van Memorial, Heinrich Böll Stiftung, Soros’ Open Society Foundations en Media Rights Defence Centre.

Ziet Irina Scherbakowa in de huidige Russische samenleving nog enigerlei vormen van verzet tegen deze tsunami van valse informatie en falsificatie van de geschiedenis? Indertijd, in de nadagen van de Sovjet-Unie, was de alternatieve cultuur een bolwerk van intellectuele weerstand, maar ook bron van informatie en vooral historische kennis over de verzwegen werkelijkheid van de Grote Terreur, Holocaust of de Gulag. Vooral de literatuur – zoals bijvoorbeeld de verhalen en romans van Iurij Trifonov – werd aangegrepen als een ‘ andere manier om de wereld te beschrijven’. Maar in de vijf en twintig jaar die er sedert de perestrojka zijn verstreken, is er op het gebied van cultuur veel veranderd. Boeken, films, muziek en beeldende kunst hebben hun invloedrijke positie verloren, met name ook in het onderwijs. Daarvoor in de plaats zien we de zegetocht van de massacultuur met geheel andere bedoelingen en opgaven. Oude tijden zullen niet meer terugkeren, maar toch ziet Scherbakowa allerlei initiatieven en verschijnselen die wijzen op de vitaliteit van een alternatieve kunstscene als laatste reddingsboei van vrijheid van mening en kritische instelling. Voorbeelden zijn punkgroepen als Pussy die met hun optreden op het altaar van de Moskouse Verlosserkathedraal, voor het oog van de hele wereld de rol van de Russisch Orthodoxe kerk binnen de nieuwe staatsideologie aan de kaak stelden. Ook nu worden de (historisch-kritische en anti-utopische) romans en boeken van Wladimir Sorokin en vooral ook van Ljudmila Ulitzkaja gepubliceerd en gelezen, zijn er kritische theatervoorstellingen die zich niet alleen met dagelijkse werkelijkheid bezighouden, maar ook met omstreden onderwerpen als totalitarisme of de relatie tussen kunst en politiek. Diezelfde kritische instelling zien we ook in enkele films zoals Leviathan van Andreij Swjaginzew die met de nieuwe enscenering van het aloude thema van de kleine man versus een cynisch en corrupt machtsapparaat, heftige debatten heeft doen losmaken.
Maar de vraag is hoelang deze kritische kunstenaars de toenemende druk en weerstand van politiek en bureaucratie, maar vooral ook van het religieuze fundamentalisme nog kunnen weerstaan.

%d bloggers liken dit: