Toen kathedralen nog blank waren (1)

ROMAIN ROLLAND in gesprek met Le Corbusier, 1939/42

 

RoMAIN rOLLAND jOURNAL

 

 Waarom Vézelay ?

Ter voorbereiding van de zomervakantie 2017 in de Morvan, een streek in Bourgogne omzoomd door historie-rijke steden als Avallon, Autun en Vézelay heb ik me ingegraven in het vuistdikke Journal de Vézelay 1938-1944, van de Franse kosmopoliet, Romain Rolland. Eerlijk gezegd, Rolland kende ik alleen van naam, maar ik had nog nooit iets van hem – enkel over hem –  gelezen. Ik werd vooral aangetrokken door de herinneringen aan de plek waar dit dagboek is geschreven. Vézelay! Bij het horen van die naam, moet ik onmiddellijk denken aan de schitterende basiliek die als een Vierge Auxiliatrice  sinds de twaalfde eeuw zich over het stadje ontfermt. Ik heb er in het verleden talloze malen rond gelopen: als onwetende gymnasiast, als student (van Frits van der Meer), later zelf als professor en ook als schoolmeesterende vader. Maar dit keer was ik – in de ban van Rollands Journal  – van plan om niet alleen naar de Basiliek Sainte-Marie-Madeleine te gaan, maar op de terugweg langs de Rue Saint-Etienne, ook de woning te bezoeken waar Romain Rolland zijn laatste levensjaren heeft doorgebracht en waar hij ook is gestorven (1944). Helaas is het mij door omstandigheden dit keer niet gelukt om Vézelay te bereiken!

Vezelay Rolland house

Een kleine oase

Rolland was bij aankomst in Vézelay niet enkel een gevierd romanschrijver (1915/1917 Nobelprijs voor de Literatuur) maar vooral ook een geëngageerd publiek intellectueel met een wereldwijde uitstraling en aantrekkingskracht. Zijn ‘roman fleuve’, Jean-Christophe (1904/1912) was in vele talen vertaald (in Nederland door Jan Romein, 1920) en voor jongere generaties lang een gids voor geestelijke bevrijding en internationale verbroedering. Biograaf van Beethoven, Haendel, Michelangelo, Tolstoi en Gandhi, bevriend met Stefan Zweig, Maxime Gorki en correspondent van o.a. Sigmund Freud, Einstein en Ernst Robert Curtius: Rolland bewoog zich met gemak op alle terreinen van de Europese cultuur. Zijn woning in het Zwitserse Villeneuve (Villa ‘Olga’) groeide tijdens en vooral na de Eerste Wereldoorlog uit tot een internationale ‘oase van vrije en onafhankelijke geesten’, toevluchtsoord voor een grote kring van al dan niet in ballingschap levende kunstenaars, wetenschappers en schrijvers. Wat bewoog Romain Rolland om Villeneuve in 1938 te verlaten om zich voor goed te vestigen in het landelijke stadje en bedevaartsoord Vézelay?

 

Volksfront

Picasso 14 Juillet Rideaudepouil_ta_c

 

 

Rolland besloot in 1937 om naar zijn geboorteland en – streek (de regio tussen Clamecy en Vézelay) terug te gaan, omdat de bijna vanzelfsprekende Zwitserse openheid, gastvrijheid en neutraliteit in de loop van de jaren dertig geleidelijk plaats maakten voor een politiek van gesloten grenzen en voor vreemdelingenhaat. Al in 1931 sprak Rolland over de opkomst in Zwitserland van wat hij noemde ‘een burgerlijk, nationalistisch fascisme’.  Zelf raakte hij voor de   lokale autoriteiten steeds meer verdacht persoon door zijn politieke strijdbaarheid en vooral openlijke sympathieën voor de Sovjet Unie als bondgenoot in de internationale strijd tegen het opkomend fascisme. Voor Rolland gaf de politieke aardverschuiving in Frankrijk in mei 1936 waarschijnlijk de doorslag. Tijdens de Eerste Wereldoorlog en de ook de jaren daarna werd Rolland in Frankrijk gewantrouwd en aangevallen vanwege zijn pacifistische ideeën en vermeende anti-patriottische sentimenten. Met de grote overwinning van het Volksfront van communisten, socialisten en radicalen leek het tij zijn gekeerd. En heerste er in intellectuele, linkse kringen zelfs heel even een euforie.

Romain Rolland Le 14 JuilletPARL_HS08_L204

Zo greep het door Aragon geleide ‘Maison de la Culture’ de eerste viering van de nationale feestdag (14 juli 1936) aan voor een voorbeeldig staaltje antiburgerlijk volkstheater. En koos – gedwongen door tijdnood – voor een experimenteel maar nooit eerder opgevoerd spektakelstuk van Romain Rolland over de bestorming van de Bastille uit 1902: Le Quatorze Juillet. Picasso ontwierp een indrukwekkend theaterdoek, ‘een gigantisch raadsel’ in de woorden van Rolland, over een angstaanjagende roofvogel die het zieltogend beest van het kapitalisme omklemt. Honegger, Milhaud e Roussel schreven de muziek.

Front Populaire Naissance d'une cite Jean Richard Bloch

Een jaar later was er wel een eigentijds theaterstuk beschikbaar. In het Vélodrôme d’Hiver te Parijs ging Naissance d’une Cité in première, een authentiek Franse versie van het Brechtiaans proletarisch volkstheater, geschreven door Jean-Richard Bloch, met decors van Fernand Léger en met muziek, wederom, van Honegger en Milhaud.

In dit, min of meer, revolutionaire of in ieder geval politiek optimistische klimaat, verhuisde Romain Rolland vanuit Zwitserland naar Vézelay, dat in die jaren uitgroeide tot een oase van ‘regionaal’ modernisme,  waar tal van beeldend kunstenaars, architecten, dichters, schrijvers en musici –  van Chagall tot Picasso , van Claudel tot Char en van Leger tot Le Corbusier – naar toe kwamen en/of zelfs tijdelijk gingen wonen.

 vezelay-et-musees-201204

Vézelay: artistieke klimaat

Uit zijn Journal blijkt zonneklaar dat Rollands betrokkenheid bij wat er in artistiek opzicht in Vezelay gebeurde, bescheiden en meer die van een waarnemer was. Op één uitzondering na: Le Corbusier. In zijn Journal doet Rolland relatief uitvoerig verslag van een vijftal gesprekken die hij in de periode 1939-1942 met Le Corbusier heeft gevoerd. Zij kenden elkaar al van vóór de Eerste Wereldoorlog. In 1908 had Le Corbusier aan de Sorbonne de colleges van Rolland over Händel gevolgd. In 1928  had hij in Moskou Rollands toekomstige vrouw Maria Pavlovna Koudacheva ontmoet en in Villeneuve namens haar de groeten overgebracht. In december stuurde Le Corbusier hem zijn juist verschenen Précisions sur un état présent de l’architecture et de l’urbanisme, waarvan de lectuur bij Rolland enthousiaste reacties losmaakte. Per omgaande schreef hij: ‘als lezer voel je je bevrijd van de kleverigheid van het verleden dat tot je enkels aan je plakt! Bravo!

Le Corbusier Raoul Simon 2

 

 

Le Corbusier was in 1936 in Vézelay terecht gekomen dankzij de architect en uitgever Jean Badovici. Die was redacteur van het exclusieve  avant-garde tijdschrift L’Architecture Vivante (1923/33) en auteur van de eerste monografie over het oeuvre van Le Corbusier en diens broer, Pierre Jeanneret. Badovici was in de jaren dertig de ware spil in het artistieke milieu van Vezelay en wist Eileen Gray, Yvonne en Christian Zervos, Fernand Léger en dus ook Le Corbusier naar Vezelay te halen. De laatste heeft in Vézelay niets gebouwd maar daar wel geschilderd en geschreven.

In de schaduw van de majestueuze basiliek, een middeleeuws Gesamtkunstwerk waar door lokale ambachtslieden als bouwers, steenhouwers, glazeniers en beeldhouwers eeuwenlang aan is gewerkt, probeerde de stadse vriendenkring rond Badovici en Zervos in Vezelay het oorspronkelijke, artistieke vuur en de geest achter dat collectieve kunstwerk, te doen herleven. Een waar Rappel à l’Ordre op de schaal van een paar vertimmerde pandjes in Vézelay. Badovici was niet alleen schrijver, uitgever en beroemd causeur, maar  – samen met zijn toenmalige vriendin Eileen Gray – ook een beetje architect. In de binnenstad van Vézelay kocht hij een paar vervallen pandjes en verbouwde er twee tot eigen woning. Later verbouwde hij ook een woning/galerie, vlak buiten Vézelay, voor Christian en Yvonne Zervos (La Goulotte). Voor beide projecten vroeg hij Fernand Leger en Le Corbusier – niet om burgerlijke salonstukken – maar om binnen en buitenwanden te beschilderen, samen met de dichter Eluard die op een blanke muur korte gedichten schreef. Le Corbusier werkte daarbij samen met een lokale schilder, Raoul Simon bij wie hij ook een tijdje in huis was.

Le Corbusier surles4routes.jpg

Hier voltooide hij ook het manuscript voor Sur les 4 Routes (1941), waarin hij een schets geeft van wat Vézelay als architectuur voor hem betekende:

‘Ik ben al meer dan twee maanden in Vézelay en hoe meer ik, in dit regenachtig jaargetij, van drempel tot drempel, langs de ene gevel naar de ander loop, des te meer ervaar ik hoezeer harmonie dit ensemble bij elkaar houdt. Grootsheid is alom aanwezig, zowel door echtheid als intentie. Alles staat op zijn plek: de basiliek, de huizen van rijk en arm. Hier zie je gebouwen door mensenhand gemaakt om te dienen, geen luxe objecten door onverschillige lui neergezet aan de hand van willekeurige bouwtekeningen.

Ik denk opnieuw na over de absolute noodzaak om onze architectuuropleiding te hervormen. Studenten moeten weer in contact komen met het ambacht, materialen en vooral met de eenvoudige, welomschreven en respectabele  behoeften van het dagelijkse leven. Kortom, met menselijke verhoudingen.

Er zijn geen architecten in Vézelay en dat betekent dat de stad uitzonderlijk gaaf is gebleven. Het biedt de sensatie van een ongekunstelde harmonie die, geloof me, zeldzaam is. In Vézelay zijn geen architecten aan het werk geweest maar bouwers. Van vader op zoon, of anderszins: in ieder geval van hand tot hand, een ononderbroken traditie wars van stijl- en modegrillen. En de schoonheid die je hier ervaart heeft maar één enkele oorsprong: nuances. Voor welk huis, oud of nieuw, men ook blijft stil staan en naar binnen gaat: de oplossingen zijn altijd intrigerend, intelligent, economisch, constructief, logisch en effectief. Ze stralen zorg en vriendelijkheid uit. Architectonisch gesproken, gedraagt iedere woning zich hoffelijk tegenover zijn naaste buur. De metselaar en timmerman die een huis aan het verbouwen zijn weten dat in de woningen er naast ook bouwvakkers aan ‘t werk zijn met het hetzelfde hout en dezelfde steen’.

Een paar jaar daarvoor had Le Corbusier, naar aanleiding van zijn Amerikaanse ervaringen Quand les Cathédrales étaient blanches  (1937) gepubliceerd, met als ondertitel: ‘un voyage au pays des timides’. Zijn verblijf in Vézelay was niets anders dan een halte op de reis naar het Europa van de Middeleeuwen, een speurtocht naar verborgen sociale en morele waarden, en naar signalen van wederopleving en geestelijk herstel voor de moderne tijd, thema’s die hem tot een ideale gesprekspartner maakten voor Romain Rolland, die een paar straten verder woonde.

 

WORDT VERVOLGD

 

Enkele verwijzingen:

Uitputtende info over Romain Rolland: leven, historiografie, publicaties, manifestaties etc. ga naar de schitterende wesite van de Association Romain Rolland:

http://www.association-romainrolland.org/index.htm

Signalementen bij de publicatie van Romain Rollands Journal de Vezelay:

http://carnetsdautomne.canalblog.com/archives/2013/01/25/26243286.html

http://www.lemonde.fr/livres/article/2012/12/07/romain-rolland-lumiere-retrouvee_1800585_3260.html

Nederlandse historica Marleen Rensen heeft veel onderzoek gedaan naar Franse intellectuelen tijdens het interbellum. Recent over Stefan Zweig en Romain Rolland en hun inspanningen voor een transnationale Gemeenschap in Europa:

https://searchworks.stanford.edu/view/11915275

https://play.google.com/books/reader?id=iHJjDQAAQBAJ&hl=nl&printsec=frontcover&pg=GBS.PT239

informatief stuk over architectuurpolitiek van het Front Populaire:

http://laboratoireurbanismeinsurrectionnel.blogspot.nl/2012/05/architectures-du-front-populaire.html

 

 

informatie over Le Corbusier en  van Badovici in Vezelay:

http://www.fondationlecorbusier.fr/corbuweb/morpheus.aspx?sysId=13&IrisObjectId=8938&sysLanguage=en-en&itemPos=59&itemSort=en-en_sort_date1%20DESC%20&itemCount=129&sysParentName=&sysParentId=42

http://www.lesamisdevezelay.fr/Site/index.php? option=com_

(ga naar de balk, klik op Vezelay, en kies vervolgens: l’architecture).

Goed overzicht van samenwerking Le Corbusier en Leger zie:  Le Corbusier and Leger face to face, facing the wall (Guillemette Morel Journel) in: In Situ, 32 (2017):

https://insitu.revues.org/15402

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

f

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s