Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Dat kan toch veel mooier

A general view shows a newly built section of the U.S.-Mexico border wall at Sunland Park, U.S. opposite the Mexican border city of Ciudad Juarez

 

Hanno Rauterberg

over de Muur die Donald Trump gaat bouwen

 Die Zeit, nr 11, 9 maart 2017, 38.

(niet geautoriseerde vertaling; literatuurverwijzingen en afbeeldingen toegevoegd door de vertaler)

Dezer dagen wordt er een begin gemaakt met het grootste architectuurproject van onze tijd: Donald Trump gaat zijn muur bouwen. Is die werkelijk zo weerzinwekkend als velen beweren?

 

Toen enkele weken geleden een van mijn collega’s, Kai Dieckmann, chef-redacteur van Bild, naar de USA vloog voor een interview met Donald Trump, had hij een stukje van de Berlijnse Muur in zijn bagage. Dit cadeautje had de stemming makkelijk kunnen bederven. Immers, om de licht ontvlambare murenbouwer te verrassen met een souvenir dat herinnerde aan de dromen van 1989, toen  grenzen open vielen en een nieuw tijdperk zonder muren begon, was op zijn zachtst gezegd, zeer gewaagd.

Maar Trump nam het brokstuk goed gemutst in ontvangst, kennelijk vatte hij het niet zozeer op als een  historische waarschuwing maar als een belofte voor de toekomst. Geen enkel bouwwerk uit de vorige eeuw was zo uitgesproken en vooral ook zo dwingend als de muur tussen Oost en West. En Trump wilde nu juist deze macht van de architectuur, haar splijtend-scheidende werking te gebruiken voor zijn plannen voor de Amerikaanse grensbewaking.

Nog tijdens de verkiezingscampagne weggehoond als Trumpiaanse bluf, is vorige week de officiele inschrijving voor de bouw van start gegaan. Wie wil kan proberen de opdracht binnen te halen om de grens tussen de USA en Mexico met ‘een grote muur’ te beveiligen. Maar opgelet: de muur moet niet alleen groot maar volgens Trump ook onvoorwaardelijk mooi zijn. Maar voordat duidelijk is geworden wat in dit geval onder schoonheid moet worden verstaan, is het debat over de ethische kanten van het project losgebarsten. Is het niet moreel verkeerd en mensen verachtend om in het grensgebied een dergelijk gigantisch obstakel neer te zetten? Grootheidswaanzin? Geldverspilling? En zouden met name bedrijven uit Duitsland, het land met een sterke traditie op gebied van murenbouw, niet verboden moeten worden om mee te werken aan het grootste bouwproject van dit moment? De burgemeester van Berlijn, Michael Mueller voelde zich al verplicht tot een waarschuwing: ‘Dear Mr. President, don’t build this wall’.

Berlin Mauer 1961IMG_41071.jpg

De bemuring van de Amerikaans-Mexicaanse grens, 3144 km lang, is natuurlijk een idiote onderneming. De kosten van een dergelijke beveiliging zouden, volgens een eerste berekening, kunnen oplopen tot 40 miljard dollar. Er zou alleen al 19 miljoen ton aan beton nodig zijn en omdat niemand zich daar een concrete voorstelling van kan maken, is de beurswaarde van cement producerende bedrijven fors gestegen. Intussen zorgt de hele onderneming voor de nodige polarisatie. Terwijl de aanhangers van de president niets liever willen dan een ondoordringbare afgrendeling, snapt in de vrije wereld vrijwel niemand wat de bedoeling van dit alles is.  Daarbij komt nog dat Trump met zijn plannen geenszins alleen staat. Want vandaag de dag worden weliswaar talrijke grenzen en barrières afgebroken maar komen daar ook even zovele voor in de plaats.

Dachten de Berlijnse muurspechten in 1989 nog dat zij de avant-garde waren van een wereldwijde ontgrendeling, direct na het einde van de bipolaire wereldorde begon het afschotten en omheinen weer van vooraf aan. 221 km  lang is de muur die Turkije van Syrië scheidt, in zekere zin te beschouwen als de zuidgrens van Europa. Bijna 900 km lang moet de muur worden die Israël scheidt van Egypte en de Westelijke Jordaanoever. Nog veel langer, meer dan 4000 km. is de gemilitariseerde grenszone  tussen India en Bangladesh. Op dezelfde manier schermt Tunesië zich af tegen Libye, Kenia tegen Somalië maar ook Saudi Arabië tegen Irak, waar over een afstand van 900 km drie hekwerken, voorzien van de gebruikelijke radarsystemen en camera’s, de gewenste ondoordringbaarheid moeten garanderen.

India Great Wall maxresdefault.jpg

 Albrecht Dürer, Michelangelo, Leonardo – talrijke kunstenaars ontwierpen vestingwerken

Hoe korter in een globaliserende wereld de afstanden, des te groter de distantie waar natiestaten naar streven. Meer dan ooit zijn die er op uit om zichzelf te barricaderen en gezamenlijk zijn ze er in geslaagd  om, volgens een schatting van de Canadese geografe Elisabeth Vallet, 40.000 kilometer hekwerk, barricades en verdedigingswallen aan te leggen. Zo is er een linie ontstaan die als een gordel van prikkeldraad, de hele aardbol kan omspannen.

Voor veel mensen betekent dit een diepe terugval in een donker verleden. Vestingwerken, wachttorens en muren zijn van alle tijden, ze behoren tot de oudste bouwwerken in de geschiedenis van de mensheid. Al in het derde millennium werd het Tweestromenland door fortificaties doorsneden, en zulke monumenten als de Muur van Hadrianus, de Limes, de burchten in het noorden van Iran en natuurlijk ook de Grote Chinese Muur, zijn diep verankerd in het collectieve geheugen van de mensheid. En hoewel geen van deze bouwwerken in de praktijk zo afwerend en veilig bleek als bij de aanleg was gedacht, waren ze wel degelijk functioneel door de afschrikwekkende werking van de muur als symbool. En als teken van onoverwinnelijke sterkte  zijn ze intra minstens zo effectief als extra muros!

walls 2o17

Het bijzondere van dit soort muren is dat ze niets dragen, geen balken, vloer of dak. Ze verdedigen de publieke orde en daarom is datgene wat ze dragen, in de regel onzichtbaar. Een staat heeft geen gezicht en op plaatsen waar natuurlijke grenzen als bergen en zeeën ontbreken, is een kunstmatige markering noodzakelijk die het machtsgebied visueel inkadert.

En precies daar gaat het Trump om in zijn verlangen naar een ‘grote’ en vooral ‘mooie’ grens. Hij wil meer dan alleen gaten opvullen in het bestaande hekwerk van aan elkaar gelaste treinrails en metalen platen. Hij zet hoog in op de suggestieve kracht van de esthetiek – en daarmee schaart hij zich in de trotse traditie van de grote vestingbouwers ui het verleden.

Op dit moment kijken talloze ontwerpers en architecten met afschuw neer op de megalomane plannen van de president, maar ze vergeten daarbij dat in het verleden architecten nauwelijks groter eer konden behalen dan met het ontwerpen van bastions, courtines, ravellijnen en kazematten. In rangorde was de architectura militaris altijd evenwaardig aan de architectura civilis, en niet zelden werden beroemde kunstenaars als Leonardo da Vinci of Michelangelo ingehuurd om nieuwe fortificatiewerken te bedenken. Albrecht Dürer schreef er zelfs een afzonderlijk traktaat over: Etliche Unterricht zur Befestigung der Stett, Schloss und Flecken (1527). En niet helemaal toevallig stelde men zich ook het heilige Jerusalem – die utopie van een nieuwe wereld – voor als een veilige, door muren en torens beschermde plaats.

Firenze Piazzale M.jpg

En nu zouden kunstenaars en architecten zich niet uitgedaagd mogen voelen om deze roemrijke bouwtraditie voort te zetten? Ooit heeft  Joseph Beuys voorgesteld om de Berlijnse Muur uit oogpunt van verhoudingen met vijf centimeter te verhogen. Dat was natuurlijk scherts, maar wel een met een bijbedoeling. Want ‘het beste beveiligingssysteem ter Wereld’ zoals de DDR de muur met bijna Trumpiaans gevoel voor overdrijving noemde, werd voortdurend versterkt en verbeterd tot uiteindelijk er een strakke muur zonder tussenpalen stond  die – gepolijst, glad en bekroond met een buis van geslepen beton – een geheel eigen esthetiek van perfecte verschrikking uitstraalde.

Berlin Wall KoolhaasNaamloos.png

Rem Koolhaas was er indertijd zo door gefascineerd dat hij, overrompeld door de radicaliteit van het bouwwerk, als architectuurstudent er een essay over schreef, The Berlin Wall as Architecture. En zich afvroeg of het scheiden, het in- en uitsluiten niet ‘de kern van  de architectuur’ is. Ook de filosoof Paul Virilio ging op zoek naar de aantrekkingskracht van het afgrenzen en vergeleek de dode weerwerken  van de Atlantic Wall met middeleeuwse kathedralen en bunkers met moderne harnassen. Dat mag men onjuist of cynisch vinden, maar een feit is dat de vestingmuur als architectonisch type, een geschiedenis van duizenden jaren heeft en dat kunstenaars uit de Renaissance net als denkers van de moderne tijd, zich daar intensief mee bezig hebben gehouden.

Paul Virilio.jpg

Ook anderen willen grenzen trekken: halt tegen neoliberale hebzucht en halt tegen te veel uitlaatgassen

Uiteindelijk vervullen muren op archaïsche wijze een wezenlijke functie: ze houden bijeen wat anders uit elkaar zou vallen. Ze omvatten een ruimte die zonder grenzen niet zou existeren. Vijfhonderd jaar geleden was een stad zonder omwalling geen stad. En zo lijkt het ook met moderne natiestaten te gaan. De grens definieert wie je bent en hoe je relateert tot degene aan de andere kant van de grens. Het besef van eigen grenzen sterkt zorgt voor een collectief gemeenschapsgevoel en stimuleert onderlinge handel.

Maar waar komt dan die negatieve reputatie van veilige grenzen vandaan? In de gedachtegang van de Franse filosoof (en, in diens voetspoor Eurocommissaris Frans Timmermans) uit de ideale voorstelling van een ‘grenzeloze wereld’. Uit de idee van een alles overschrijdende moderniteit die alles wat in de weg staat doordringt en doet verdampen. Trein, vliegtuig en raketten, maar vooral satellieten en dataverkeer hebben ruimte – in termen van afstand – volledig irrelevant gemaakt.  Dat heeft ook geleid tot de populariteit van de voorstelling dat we uiteindelijk allemaal, overal in de wereld ‘thuis’ zijn, zoals een bedrijf als Airbnb ons maar al te graag wil doen geloven. En als er dan toch zwaar bewaakte muren zijn, dan in de vorm van Firewalls maar die zijn, zoals iedereen intussen weet, vrij makkelijk te omzeilen. We leven in een wereld van stromen en net als de werkelijke ruimte  verliest ook het reëel bestaande lichaam aan betekenis. Des te harder komt de mokerslag aan die Trump uitdeelt met zijn plan om een uiterst fysieke muur in het landschap te zetten. Hiermee stelt hij paal en perk midden in het tijdperk van de ontgrenzing.

Mexico Estudio 247e04f5a9fa1c9d3dcd57e1451d52ac9e90dfe70-800x601.jpg

Dat werkt archaïsch en ouderwets, maar het daarachter stekende verlangen – naar controle en zelfbevestiging – is geenszins verkeerd. Uiteindelijk zijn er talloze verlichte medemensen die ‘tegengas’ willen geven, en dan vooral als het gaat om het paal en perk stellen aan het financiële kapitalisme, de neoliberale graaicultuur en de vernietiging van het milieu. Kapitaal hoeft niet vrij te stromen, de grenzen tegen uitbuiting moeten scherp worden getrokken. En uiteraard wil men bescherming van de eigen privésfeer en dat de lichamelijke integriteit wordt gewaarborgd.

Met staatsorganen is het niet veel anders. Zolang het beginsel van soevereiniteit en territoriale integriteit verzekerd is, is er een anker voor gevoelens van ‘erbij horen voorbij criteria van herkomst, afstamming en etniciteit’. Grenzen ordenen de wereld, ook al is daarmee niets gezegd over hoe agressief die eruit kunnen zien, hoe makkelijk ze te omzeilen zijn en wat voor een politiek daarmee wordt bedreven.

Grote stukken van de grens tussen Mexico en de  Verenigde Staten  zijn sinds jaar en dag afgegrendeld. Al onder Bill Clinton zijn de eerste pogingen gedaan om noord en zuid van elkaar te scheiden en onder zijn opvolgers – inclusief Barack Obama – werden verdere hekken en versperringen neergezet. En als Trump nu nog meer en vooral mooie fortificaties wil, dan doet hij dat vanuit basale sentimenten. Hij wil degenen van ‘daar beneden’ scheiden van die ‘daar boven’- de schurken van de (ge) goeden –  en op die manier een eenduidig wereldbeeld bevestigen. En toch steekt daarachter ook het gerechtvaardigde belang om door middel van grenzen de eigen Staat zichtbaar te maken en op die manier het recht op nationale soevereiniteit te versterken.

Wie het vervolgens verkeerd vindt dat de wereld met steeds meer prikkeldraad en gewapend beton wordt kapot gesneden, wie op goede gronden te hoop loopt tegen muren, of die nu in de Verenigde Staten of aan de  zuidelijke grens va de Europese Unie worden opgericht, die moet zich wel realiseren dat grenzen niet zozeer het probleem maar veeleer het symptoom zijn van mondiale ongelijkheid. Of, zoals de socioloog Georg Simmel schrijft: de grens is niet een ruimtelijk feit met sociologische effecten, maar, omgekeerd: de grens is een sociologisch gegeven met een ruimtelijk gezicht’.

Mexico Estudio Wall 36af452183ec36065d149f6dede26838600eb1dec-800x614

*De oorspronkelijke Duitse versie van dit artikel is voor enkele euro’s te lezen op de website van GENIOS:

http://www.genios.de/presse-archiv/artikel/ZEIT/20170309/das-geht-doch-schoener/E7BCBD74977152B500A6C2ED8C279B8B.html

Op 23 maart 2017  publiceerde Die Zeit op haar website ee vervolgartikel over de Mexicaanse Muur:

http://www.zeit.de/wirtschaft/2017-03/mauer-mexiko-usa-donald-trump-sicherheit-baufirmen-risiko

 

*Naast enkele afbeeldingen, heb ik als vertaler, ook enkele relevante websites toegevoegd:

Frans Timmermans over ‘grenzen’ en opvattingen van Regis Debray, zie: http://www.montesquieu-institute.eu/9353000/1/j9vvj72dlowskug/vjzckczattwh?pk_campaign=hofv-1512&pk_kwd=vjzckczattwh

Ontwerpen voor de Mexicaanse Muur van het Mexicaans architectenbureau: Estudio 3.14 zie:

https://www.businessinsider.nl/mexicaanse-architecten-maken-hilarisch-ontwerp-van-de-roze-muur-van-trump-met-ingebouwde-gevangenis-voor-miljoenen-immigranten/

Over de wereldwijde passie voor muren, grensbewaking en versperringen zie o.a.

http://www.dailymail.co.uk/news/article-3205724/How-65-countries-erected-security-walls-borders.html

Ter gelegenheid van de inauguratie van Donald Trump bracht Avery Review een aflevering met schitterende essays over hoe architectuur in het tijdperk van een president-ontwikkeaar, kan uitgroeien tot een dissidente praktijk:

http://www.averyreview.com/issues/21/and-now

Historisch overzicht van inzichten van vakgebied van ‘border studies’ geeft een bundel gegeven door Elisabeth Vallet:

Vallet Borders, Fences

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 20 maart 2017 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: