Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Real Review (2)

real-review

 

 Nadenken over de bedrijfscultuur binnen het architectenbureau, de ‘gijzeling’  door het huidige regiem van (Europese) aanbestedingen, over de ethische grenzen van dienstverlening, kortom de discussie over het maatschappelijk profiel van het architectenbedrijf is het begin en einde een sterk sociaal engagement. In de dagen van Trump en Brexit is het spanningsveld tussen deze twee urgenties weer eens duidelijk aan het licht gekomen in het felle debat rond de even prompte als pragmatische reactie van het Amerikaanse architecten establishment (AIA) op het aantreden van Donald Trump als president/ondernemer van de Verenigde Staten.

new-york-trump-tower

De organisatie van het eigentijds architectenbureau is vandaag de dag even divers als het beroepsbeeld van de mensen die er werken. Duidelijk is dat, net als de economische crisis van de jaren tachtig van de vorige eeuw, de financiële crisis in 2008 en de daaropvolgende economische recessie, de materiële omstandigheden van het ontwerp als ‘concrete arbeid’, ingrijpend hebben veranderd. Opmerkelijk is dat daar tot nu eigenlijk heel weinig onderzoek naar wordt gedaan. Er zijn nog geen algemene trends, hooguit enkele brandhaarden. Zoals in Londen waar het geloof in geavanceerde complexe ontwerp methodologieën een architect/theoreticus/ondernemer als Patrik Schumacher  (Zaha Hadid Architects) prikkelt tot steeds verder gaande provocaties. In zijn teksten en publieke optreden wordt parametricisme als ontwerpmethode voor complexe stedelijke opgaven, verzelfstandigd tot een stijl zo niet beweging die met de architectuur als historische discipline met een eigen ethos en vormleer, niets meer te maken heeft. Alleen een architectuur bevrijd van iedere vorm van regelgeving en sociaal-politieke bemoeienis, en voor de volle 100% inspelend op de dynamiek van de vastgoedmarkt, is nog in staat om greep te houden op de globale gebouwde omgeving. Tegen deze en soortgelijke dystopische visioenen van een vorige generatie (star) architecten, lopen architectuurstudenten vandaag de dag te hoop. Al in 2011 ageerde Jack Self – toen nog student aan AA – in een open brief in The Architectural Review tegen Schumachers stelling dat architecten noch bevoegd noch competent zijn om zich met politiek te bemoeien. ’This statement’, aldus Self, ‘is indicative of the apolitical projects that parametricism has thus so far produced, and it is also typical of the late-neoliberal ideologies that transformed the architect into an agent of deeply flawed and ethically dubious economy model (which has now spectacularly imploded). The result of excusing architects from public political discourse has been to create a whole generation of meek and apathetic students’.

fulcrum-81-2014-real-estate

Brandhaarden zoals die in Londen (AA) zijn er uiteraard ook elders in de Westerse wereld, en overal gaat het over dezelfde thema’s: onvrede over de commercialisering van de architectuur als professionele praktijk; zorg over de journalistieke verlamming op gebied van architectuurtheorie en –kritiek en, tenslotte,  claims om de architectuur uit het academisch isolement te halen en op het spoor te zetten van de actuele werkelijkheid . Op dit moment heeft het woord  ‘echt’ (real) voor de architectuur revolte dezelfde symbolische functie als het begrip ‘autonomie’ in de jaren zeventig en tachtig in de vorige eeuw.  Het geeft toegang tot een pantheon van vanzelfsprekendheden, van mythes, gebruiken, rituelen en bizarre ficties, die zich rond de dagelijks omgeving hebben genesteld en waaraan vertrouwde ruimtelijke arrangementen – van de dagelijkse tafelschikking in de suburbane woning tot aan complexe infrastructurele producten in internationale free zones – hun werkelijke macht over mensen ontlenen.

Het besef dat architectuur een centrale rol speelt in de manier waarop de samenleving is gestructureerd, vraagt van ontwerpers een sterk sociaal engagement maar vooral ook diepgaande kennis van de maatschappelijke werkelijkheid. Een nieuw en ander architectonisch framework, niet enkel van het type zoals binnen de parametrische theorie wordt ontwikkeld, maar (ook) een waarbinnen ruimte – interieurs, gebouwen, infrastructuren, steden –  door sociale, esthetische en culturele overwegingen, beantwoordt en echt vorm geeft aan zowel individuele als collectieve patronen van leven. Het ontwikkelen en uitdragen van een ‘ander’ gedifferentieerd intellectueel raamwerk, is ook de drijfveer achter Real Review,  uitschieter te midden van de vele architectuur journalistieke experimenten van dit moment.

 

Real Foundation

 

 real-foundation

 

Real Review is, de naam zegt het al, een uitgave van Real Foundation, een in London gevestigde, non profit organisatie die de eigenlijke thuisbasis is van Jack Self als architect/schrijver. Misschien wel het prototype van een architectenbedrijf onder postkapitalistische condities. Opgericht uit frustratie over de weinig kritische bedrijfscultuur en apolitieke projecten van het doorsnee architectenbureau, is het een mix van ontwerpatelier en culturele instelling. Rem Koolhaas heeft ooit eens gezegd dat  ‘architectuur, eenmaal bevrijd van de plicht tot bouwen, zich kan ontwikkelen tot een medium waarmee  over alles kan worden nagedacht. De willekeurige opeenvolging van opdrachten waar iedere architect van afhankelijk is, staat haaks op de agenda  die het eigen initiatief structureert’. Ook de Real Foundation is ontstaan uit de wil om, als geëngageerd en politiek bewust ontwerper, het heft zoveel mogelijk in eigen hand te houden, of het nu gaat om een eigen tijdschrift, een boek, het organiseren van een expositie of maken van een gebouw. Allemaal maken ze deel uit van architectuur als cultureel en sociaal experiment. Real Foundation werkt aan een breed scala van projecten die vanuit verschillende hoeken steeds gefocust zijn op hetzelfde onderwerp: het ontwikkelen en testen van een (intellectuele) productielijn voor nieuwe vormen van eigendom, financiering en gebruik van vastgoed.

real-foundation-review-2

Het is een lijn die begon met de schermutselingen binnen de Millennium Group (2010) die voor het eerst naar buiten trad met Fulcrum (2011-2014) het recalcitrante studentenblaadje (AA), dat de architectuur theoretische leerschool werd van het eerste grote experimentele vastgoedproject: Ingot Tower in London, gepresenteerd en ter discussie gesteld in het boek: Real Estates: Life without Debt (2013). Internationaal presenteerde Real Foundation (Jack Self, Shumi Bose en Finn Williams) zich met Home Economics, de Britse bijdrage aan de XVe Architectuur Biënnale te Venetië (2016). Hier werd ook de eerste aflevering gepresenteerd van Real Review. What it means to live today. In vorige blogs heb ik hier uitvoerig over bericht.

 

‘Familiealbum van Europees Links’

 De rode draad tussen al deze projecten is het herstel van de breuk tussen architectuur en het radicale denken. Het is de vraag naar de rol die de architectuur kan spelen bij de transitie van het kapitalisme – en de daarmee gepaard gaande commercialisering  en financialisering van alle aspecten van de samenleving – naar een ander economisch (postkapitalistisch) systeem. In de zoektocht naar het antwoord worden bruggen geslagen naar de ‘ echte’  profeten, naar de ‘ schitterende ruziemakers’ , naar de ‘radicale denkers’ en ‘sociale activisten’ die in de jaren zestig en zeventig met name in Italië en Frankrijk reflecteerden over en zich vooral verzetten tegen de symbolen, instituties en (macht)structuren van het neokapitalisme en de triomf van de consumptiemaatschappij. Die nieuwsgierigheid heeft niets te maken met heimwee naar het bijna vergeten ‘familiealbum van Links Europa’ (Paul Mason), maar alles met de urgentie voor een nieuw en stevig theoretisch alternatief voor de huidige positie van architectuur als instrument van neoliberale ideologie en markt fundamentalisme in het publieke domein.

Real Review

occupy_london2011

Zelfs een vluchtige blik op wat er tot nu toe vanuit de Real Foundation is bedacht en gemaakt, laat zien waar de inspiratie vandaan komt. Dat zijn enkele heel specifieke brand- of beter: verzetshaarden uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw die in tijden van de Grote Recessie weer een hoge actualiteitswaarde lijken te hebben. Maar dan wel via een omweg! De kring van schrijvers, architecten en journalisten rond Real Foundation behoort tot de generatie die zichzelf buiten spel gezet voelt door het neoliberale regiem van bezuinigingen en verraden door de beloften van de digitale revolutie. In London waren in het voorjaar van 2011 de actievoerders van Occupy gedwongen om in het volledig geprivatiseerde, publieke domein van het financiële district van de City, neer te strijken op de trappen van de St. Paul’s Cathedral. Daar ondervonden ze niet alleen aan de lijve de (ware) betekenis en vooral macht van de ‘ruimte’ waar iedereen woont, werkt en leeft. Maar werd ook gediscussieerd over de noodzaak en mogelijkheden om de tucht van de (vastgoed) markt en de macht van de staat niet alleen te begrijpen en te bestrijden, maar met hun eigen instrumenten te transformeren en te verslaan. Dat was een van de leerstukken uit de Nieuwe Wereldorde (Empire, 2000) van Michael Hardt en Antonio Negri, dat al een decennium lang functioneerde als de eigenlijke ‘Vulgaat’ voor een wereldwijde, kritische protestbeweging.

baudrillard-utopie-4

Tien jaar na dato zorgde Empire ook voor de Londense millennials voor een wake-up call tegen het politiek-intellectuele agnosticisme van de vorige generatie. En vond aansluiting plaats op eerdere, militante politieke en theoretische (stads- en architectuur) bewegingen in Frankrijk en met name Italië. Op groepen zoals die rond het tijdschrift Utopie (1967-1978) waarin architecten, sociologen en filosofen theoretiseerden over de collectieve liquidatie van hun eigen disciplines, niet om op de puinhopen vervolgens een nieuw en monumentaal theoretisch bouwwerk te construeren, maar om – in de woorden van Baudrillard –  te zien wat er vervolgens zou gaan gebeuren. Via het op Empire geïnspireerde activisme, ontstonden er ook rechtstreekse contacten met militanten van de Italiaanse beweging Operaismo (Arbeidersmacht), ook wel Autonomia Operaia genoemd.

autonomia-operaism-baletrini-ja-tegen-geweld-van-arbeiders

In Italië had in de grote industriële centra de strijd om een brede, autonome arbeidersbeweging zich vanuit de fabrieken verspreid over de ‘sociale fabriek’ van de woning, de straat en de stad, en, uiteindelijk richting de samenleving als geheel. Had het idee van  ‘autonomie’ ook heel specifiek vorm gekregen in andere maatschappelijke domeinen zoals dat van de architectuur van waaruit ontwerpers als Aldo Rossi en Andrea Branzi op zoek gingen naar een autonome, architectonische cultuur en naar alternatieven voor de kapitalistische stad. En met oog daarop, zoals in geval van Aldo Rossi een nieuwe architectuurtheorie construeerden, een theoretische fundering van de architectuur in relatie tot de stad ‘met een helder analytisch en politiek gezichtspunt, solide onderbouwd door concrete begrippen’ (Pier Vittorio Aureli).

autonomia-operaimo-2

Met name dankzij Antonio Negri – een van de historische vaders van het Italiaanse Operaismo – en het succes van diens recente werken (Empire en  De Menigte, samen met Michael Hardt) heeft het operaistische denken doorgang gekregen tot de Angelsaksische wereld en de talloze universiteiten en architectuurscholen. Ook in de eerste twee afleveringen van Real Review zijn daarvan de duidelijke sporen terug te vinden, niet alleen in de bijdragen van toenmalige Italiaanse activisten als Franco ‘Bifo’ Berardi (over Baudrillard) maar vooral in de radicale stellingname ten aanzien van de rol van de architectuur – de gebouwde omgeving – in de strategische toe-eigening van de stedelijke ruimte door de neoliberale of laatkapitalistische economie. Een stellingname die, en dat maakt Real Review zo fascinerend, net als in de jaren zestig van de vorige eeuw, ook nu weer uitdaagt tot een radicale, politieke heroverweging van de architectuur, niet in de vorm van een sluitende theorie maar als een preliminaire voorzet daartoe, gebaseerd op praktijkervaringen met de razendsnelle en schier ongrijpbare dynamiek van de City of Londen. Een dergelijke manier van speculatief theoretiseren staat haaks op de constructie van een universele architectuurtheorie die de protagonisten van het Parametricisme voorstellen als alternatief voor de destructieve krachten van het neoliberalisme. Een theorie die het Parametricisme tot de nieuwe stijl en architectuurbeweging van de 21e eeuw zou moeten maken, erfgenaam van het postmodernisme en deconstructivisme. Maar die volgens velen evenwel geen andere functie heeft dan het schaamteloos etaleren en vooral legitimeren van een architectuur van ‘Empty Gestures: Stararchitecture’s Swan Song’.

schumacher-self-2015

Verantwoording:

Interview initiatiefnemers van Real Review, oktober. 2015 zie:

http://www.archdaily.com/775603/its-just-the-beginning-real-review-kickstarter-campaign-hits-milestone

Kritische beschouwing van architectuurtheoretische stellingen van Patrik Schumacher (Parametricisme):

https://www.dezeen.com/2016/11/18/patrik-schumacher-social-housing-public-space-scrapped-london-world-architecture-festival-206

http://www.jackself.com/content/Press/PDF/Self_AR_ParametricismPolitics.pdf

Analyse van Aldo Rossi’s opvattingen over autonome architectuur (Pier Vittorio Aureli), zie:

file:///C:/Users/Ed/Downloads/1629-3804-1-PB%20(1).pdf

Heldere bespreking en analyse van Italiaanse ‘lange 68’ (Lazzarato, Negri e.a.) ga naar bijdrage van Pietro Bianchi en Marina Micheli: in De Witte Raaf:

http://www.dewitteraaf.be/artikel/detail/nl/3494

Uitputtend dossier over achtergrond, context en theoretici van de Italian Theory, ga naar:

http://www.nonfiction.fr/article-8561-philosophie_politique__la_difference_italienne.htm

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 23 februari 2017 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: