Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Home Economics (1)

Frontberichten

Venice Architecture Biennale 2016 Home Economics

Dit is het thema van de tentoonstelling in het Britse Paviljoen tijdens de vijftiende Architectuur  Biënnale in Venetië in 2016: HOME ECONOMICS. In de komende periode wil ik op deze plaats commentaar geven op de makers van deze installatie (Jack Self, Shumi Bose, Finn Williams), hun achtergronden en vooral ook hun benadering van de problematiek van het wonen, sociale huisvesting en de vastgoedontwikkeling zowel in het Verenigd Koninkrijk als ook elders in de (Westerse) wereld.

Sinds het begin van de jaren negentig zijn er binnen de wereld van de architectuur, op tal van fronten, kritische vernieuwingsbewegingen actief. Sommige critici spreken zelfs van een nieuwe avant-garde, alsof het om een georganiseerde en onderling vertakte beweging zou gaan, hetgeen niet het geval is. Anderen spreken van een onmiskenbare ‘ social turn’, min of meer vergelijkbaar met die welke eerder binnen de beeldende kunst heeft plaats gevonden. Maar ook deze vlag dekt niet helemaal de betekenis van de verschuivingen die op dit moment de architectuur beroeren. Het gaat immers niet alleen om een breed gedeeld, sociaal engagement, maar om een hele serie initiatieven die gericht zijn op een radicale heroverweging van de instituties die tezamen tot nu toe de kern van de architectuur als discipline uitmaken: de academische opleiding, de architectuurkritiek, de professionele ontwerppraktijk, de vaktijdschriften en in feite de logge kolos van de architectuuruitgeverij. En op de achtergrond van dit niet-georganiseerde verzet speelt de cruciale (politieke) vraag:  Waar is architectuur goed voor? Welke dienst verleent architectuur eigenlijk aan de samenleving? En uiteindelijk de nog fundamentelere vraag: ‘Als we alles wat we over architectuur denken of menen te weten, even over boord gooien, wat is dan de volgen de stap?’ (Jack Self).

Venice Biennalw 20`16  scala

Om het niet al te ingewikkeld te maken, zouden we tenminste twee frontlinies kunnen onderscheiden waar kritische schermutselingen te lokaliseren zijn:  die van het sociale  (‘social turn’) en het economisch-politieke  (‘political turn’). De eerste heeft haar oorsprong in de onder ontwikkelde regio’s van met name Zuid-Amerika – in de slums en sloppenwijken van de grote steden van de zogenaamde ontwikkelingslanden  – en heeft zich van daaruit vervolgens verspreid over de hele Westerse wereld, de tweede is gerelateerd aan de veranderende,sociale en economische condities in de grote urbane centra van de westerse wereld,als gevolg van de afbraak van de naoorlogse, sociaal-politieke orde en de opkomst van het neoliberalisme als dominante ideologie in kapitalistische kringen. Met name sinds de financiële (en, vervolgens, economische) crisis van 2007/8 lijkt ook de wereld van de architectuur, eindelijk zich bewust te zijn geworden van de wereldwijde maatschappelijke effecten van de neoliberale hegemonie. En van de noodzaak daar, vanuit de architectuur, op te reageren.

Rotterdam Arch Biennale  cq5dam.web.960.800

Activisten van beide fronten zijn dit jaar opmerkelijk en militant vertegenwoordigd op enkele internationale architectuurmanifestaties, met name op de 15e Architectuur Biënnale in Venetië.  Opvallend – maar niet toevallig – was ook de bijdrage van enkele radicale architecten collectieven op de 7e Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR): The Next Economy. Hier presenteerden tal van internationale onderzoeksteams, vaak geformeerd rond academische leerstoelen (Amsterdam, Gent, Zurich, New York etc.) en meestal ook in samenwerking met locale, ambtelijke projectgroepen) vaak gedurfde maar geloofwaardige alternatieven voor conventionele opgaven (huisvesting; infrastructuur; stadsreparatie; stedelijk beheer). Een scherpzinnige en nuchtere analyse van opzet, thema’s en impact van de manifestatie als van de relevantie van door de deelnemers geleverde bijdragen(o.a. over stedelijke sociale gelijkheid en duurzaamheid) is gemaakt door de redacteuren van Failure Architecture, een van de zeldzame Nederlandse, kritische online platvormen met internationale uitstraling. Hun verslag als ‘critics in residence’ is integraal gepubliceerd op hun website: http://www.failedarchitecture.com/whats-an-architecture-biennale-good-for-anyway

Social Turn

New York MOMA 2010

Aan het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw, startte Samuel Mockbee – architect en docent –  in een van de armste regio’s in de zuidelijke Verenigde Staten, een uniek onderwijsproject met vijfdejaarsstudenten van Auburn University. In Hale C ounty – 200 mijl ten westen van Auburn – moesten de studenten gedurende het collegejaar in groepsverband wonen en werken, met als eindopgave het gezamenlijk ontwikkelen van een voor de locale gemeenschap relevant gebouw dat vervolgens, in de zomermaanden, eigenhandig door het team werd gebouwd. Het was het begin van Rural Studio – het opleidingsprogramma van Auburn Studio dat sedertdien door tal van architectuuropleidingen over de hele wereld – in allerlei varianten –  is overgenomen.

Afritecture

Het wereldwijde succes van dit initiatief en van de werkwijze van Rural Studio dat intussen al meer dan honderdvijftig projecten in de regio heeft gerealiseerd, heeft iets paradoxaals. Immers, ontsproten uit verzet tegen een postmoderne architectuur die slechts een kleine elite bedient en zich voor de rest afzijdig houdt van concrete, maatschappelijke problemen, is het uiteindelijk diezelfde ‘verveelde’ elite die deze ‘ architectuur voor de gemeenschap’ recipieert en reproduceert als een exotische variant van een postmodernistisch bouwen op menselijke maat.  Vanaf de 7e Architectuur Biënnale van Venetië in 2002 is ‘ geëngageerde architectuur’ een nieuw thema binnen de Westerse architectuurgeschiedenis geworden dat zich goed leent voor sfeervolle publicaties en aantrekkelijke shows. In 2010 organiseerde MOMA in New York de succesvolle tentoonstelling: Small Scale, Big Change waar voor het eerst sociale projecten uit ontwikkelingslanden werden samengebracht met enkele uit Europa en de USA. Een waar ook gezocht werd naar gemeenschappelijkheden tussen de projectteams die tot dan toe min of meer onafhankelijk van elkaar opereerden. Een gemeenschappelijkheid die, zoals de prachtige en zorgvuldige tentoonstelling in het Architectuurmuseum van de TU van München (Afritecture, 2013) recentelijk heeft gedemonstreerd,  uiteindelijk minder met stijl of vormentaal heeft te maken, dan wel met de werkwijze en vooral intenties van de ontwerpteams.

Burkina Fasso, Gando  Kere2_2009-03-01_13143_400

In het geding is een architectuuropvatting die zich in eerste instantie oriënteert op publieke gebouwen (woningen, scholen, markthallen, parken etc.), ontworpen (en uitgevoerd) zoveel mogelijk samen met de directe gebruikers en met gebruikmaking van locale materialen en bouwtechnieken. Cruciaal, tenslotte, is het hele proces zich voltrekt als een fusie tussen globale architectonische innovaties en de locale cultuur. Een op deze manier geformuleerde definitie brengt het gedachtegoed achter de ‘ Social Turn’ gevaarlijk dicht in de buurt van het kritisch regionalisme van critici als Alexander Tzonis en Kenneth Frampton, dat uiteindelijk niet verder gekomen is dan een hoogdravend manifest en een paar interessante gebouwen. En dat laat tegelijkertijd ook de relatieve broosheid van het begrip zien. Ik ben het eens met critici die beweren dat zolang er geen theorie is, in de zin van een samenhangende formulering over intenties en methoden achter zulke begrippen als collectiviteit, samenwerking en engagement in de architectuur, de ‘Wirkungskraft’ van de ‘ Social Turn in Architecture’ op de samenleving, beperkt zal blijven. Waar we nog op wachten is een kritische aanzet daartoe zoals Claire Bishop die al tien jaar geleden heeft gegeven in een artikel in Art Forum over de ‘social turn’ in de contemporaine kunst.

Alleen daarom is het de moeite waard om met meer dan gewone belangstelling te kijken naar de Architectuur Biënnale van 2016 en naar de manier waarop de daar gepresenteerde projecten en installaties door de vakwereld van architecten en critici wordt ontvangen en begrepen.In de herfst van 2015 publiceerde Alejandro Aravena – coordinator van de vijftiende editie van de Architectuur Biennale – in de The Guardian een dringende oproep aan architecten om de rol en ‘ taal’ van de architectuur grondig te heroverwegen. Ga naar:https://www.theguardian.com/cities/2015/nov/20/rethink-role-language-architecture-alejandro-aravena

mogadishu-bakara-market

In een tweede blogbericht een korte analyse van de eerder genoemde, ‘ political turn’ in de huidige architectuur, hoofdzakelijk aan de hand van het profiel van oprichters en directeuren van het Real Estate Architecture Laboratory in London: Jack Self, Shumi Bose en Finn Williams die tevens de curators zijn van de installatie: Home Economics  in het Britse paviljoen op de Architectuur Biënnale in Venetië 2016.

Bij het schrijven van dit bericht heb ik gebruik gemaakt van het goed gedocumenteerde artikel over de ‘ social turn’ in contemporaine architectuur van Andres Lepik, o.a. directeur van het Architectuurmuseum van de TU in München:

http://www.nzz.ch/feuilleton/architektur-und-gesellschaft/gesellschaftlich-relevante-architektur-mehr-ethik-und-mehr-aesthetik-ld.108225

Voor het genoemde artikel van Claire Bishop in Art Forum: ‘ Thge Social Turn: Collaboration and its Discontents’ , ga naar:

http://newsgrist.typepad.com/files/claire-bishop-the-social-turn-collaboration-and-its-discontents-in-2006-artforum.pdf

voor verdere informatie over Rural Studio, ga naar:

http://www.ruralstudio.org/

een kritische beschouwing van recente projecten van Rujral Studio, ga naar:

https://placesjournal.org/article/rural-visions-grace-farms-and-rural-studio/

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 4 augustus 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: