Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Dit is London (4)

De frontlijn van het nieuwe London

Review van: Ben Judah, This is London. Life and Death in the World City, London: Picador 2016

London Ben Judah

‘ De bus uit Peckham  begint bij de halte New Kent Road te schudden. De stalen klauw van een bulldozer is aan het werk. Mijn ogen knipperen van het stof. Ik zie hoe het gevaarte stukken vloer en muur omlaag haalt. Het monster veert terug, het springt naar voren, de stalen spieren, geel gelakt, vergruizen het beton.

Dit is de frontlinie van het nieuwe London.

Het woonblok is zes verdiepingen hoog, afzichtelijk als een potsierlijke papierladekast in grootformaat. Elephant and Castle (Southwark) is de plek waar in 1997 Tony Blair naartoe kwam om zijn eerste speech als Prime Minister af te steken. Mensen juichten hem toe. Hij noemde ze ‘ het volk dat door de overheid is vergeten’ .

Nu worden hun woningen een voor een afgebroken.

Dit was Heygate Estate. De drieduizend mensen die hier woonden, zijn er niet meer, weggedrukt door welvarend London richting oostelijke rafelranden. Posters beloofden toekomstige ‘penthouses’ in een krans rond het nieuwe stadshart: torens van glas en staal, schoon metselwerk en fruitbomen. Minder dan 2% van de nieuwe flats wordt door de overheid aan de armen verhuurd. De grond hier is nu te duur geworden voor gedoodverfde getto’s in beton. Het gemor klinkt luider dan de sloopkogel. Dat de overheid bezig is heel Central London etnisch te zuiveren. Bijna alle mensen die ik in heel South London heb ik gesproken denken dat de regering de arme zwarte man hier weg wil hebben.

Dit is hoe armoede wordt gespreid. Over heel London worden gemeentelijke wooncomplexen geruimd. Sommigen afgebroken, anderen verkocht. In de praktijk komt dat op hetzelfde neer. Kwart van de Londonaren dat via de overheid huurt, wordt langzaam overgeheveld of, om in bespottelijke makelaarstermen te spreken: ‘gedecanteerd’ naar de buitenste ring waar ze de huur wel kunnen betalen. Zo wordt het London waar vanouds de migranten woonden, uit het centrum gedrukt, naar de rand waar ooit de blanke onderklasse woonde’ (86).

London Heygate Estate demolished 2014

Ben Judah is op weg naar een afspraak met een illegale Ghanees in een coffeeshop aan de voet van Hannibal House, een ruïneuze kantoortoren ik in Elephant and Castle uit de jaren zestig. Hier ziet en ervaart hij aan de lijve het einde van die andere Britse droom: die van sociale gelijkheid, solidariteit en publiek welzijn. De droom van de egalitaire stad. Plaats van handeling is de frontlijn tussen het oude en nieuwe London, de binnenstedelijke woongebieden rond Victoriaans London die in de jaren vijftig en zestig met grof geweld zijn gesaneerd en opnieuw ingericht met gemeentelijke huurwoningen. Het merendeel in de vorm van kolossale wooncomplexen (Council Estates) in systeembouw voorzien van een rijk arsenaal aan collectieve voorzieningen. Ze werden gebouwd in de jaren dat huren (nog) geen schande was,  integendeel. Tal van flatgebouwen presenteerden zich – naast de dure Victoriaanse villa’s –  als zelfbewuste, ‘ gemeentelijke landgoederen’ (Patrick van IJzendoorn) die bewoners de eigenwaarde teruggaven die ze in de afgebroken krotten verloren hadden.

The End of the 1970s Dream of Communal Living

Heygate Estate en vergelijkbare woningbouwcomplexen als Aylesbury, Boundary Estates of Robin Hood Gardens symboliseren in hun onttakelde staat de afbraak van de Britse, naoorlogse  verzorgingsstaat met gemeenschapszin en sociale gelijkheid als belangrijkste pijlers. En demonstreren tegelijk het ware gezicht achter de belofte die Tony Blair en New Labour in 1997 ter plekke deed: een programma waarin de (Old Labour) opvattingen over gemeenschap en solidariteit subtiel werden ingeruild voor een geheel andere, morele infrastructuur: die van rechten en plichten, van maatschappelijke verantwoordelijkheid en kansen grijpen. Gemeenschap gereduceerd tot een contract. Een op communitariaanse leest geschoeid programma dat de linkse kiezers vast deed wennen aan de onverbiddelijke wetmatigheden van een neoliberale, sociaal-economische politiek. Aan een conservatieve, door vastgoed geobsedeerde samenleving waarin – door ingrijpende maatsregelen op gebied van de woningmarkt,  wonen in snel tempo is veranderd van sociale voorziening tot lucratief winstobject voor speculanten, vastgoedontwikkelaars en bouwmaatschappijen.

London Danny Dorling

Wat dat in de praktijk betekent, wordt geïllustreerd door de razendsnelle (demografische) verschuivingen die nu overal in London plaats vinden. De herschikking  gaat veel verder dan enkel gentrificatie. Wat betekent het als een krappe vierkamerflat in One Hyde Park op dit moment een huur van £ 45.000 per week moet opbrengen? De instroom van een nieuwe klasse plutocraten die profiteren van de wereldwijde status van London als belastingparadijs, stuwt de top van de vastgoedmarkt tot ongekende hoogte. Dat heeft uiteraard een enorme impact op de rest van de stad, in het bijzonder op het onderste segment van de woningmarkt. Maar volgens Anna Minton – aan wie ik deze gegevens ontleen – is het vooral de doelbewuste (a)sociale beleid en huisvestingspolitiek van de overheid van de afgelopen drie decennia en tegelijk de gemeentelijke inzet op  grootschalige, sanering- en herinrichtingprojecten, die de sociale compositie van London drastisch hebben gewijzigd. De geschiedenis van het grote bouwproject dat de (Australische) vastgoedmaatschappij Lend Lease samen met Southwark Council in het hart van London South realiseert, laat zien hoe deze twee fenomenen in onderlinge samenhang de groeiende sociale ongelijkheid in London versterken.

London Elephant & Castle Land Lease

 

Elephant & Castle Park

De herstructurering van Elephant & Castle in de London Borough of Southwark – op steenworp afstand van Westminster, het politieke hart van het Verenigd Koninkrijk – is op dit moment een van de grootste en tegelijk meest omstreden, stedelijke bouwinitiatieven in Europa. In het geding is de afbraak van twee gigantische naoorlogse woningbouwprojecten (Aylesbury en Heygate) als ook van het eerste overdekte winkelcentrum in Europa. De geschiedenis van een nieuw ‘strategisch centrum’  in London – een verhaal van mystificaties, valse beloftes, vertraging en verwarring – is met ingehouden verontwaardiging opgeschreven door Rowan Moore in diens onvolprezen Slow Burn City. London in the Twenty-First Century (2016) en hoeft hier niet te worden naverteld.  We beperken ons tot de vraag hoe de teloorgang van de gemeentelijke sociale woningbouw  samen met de opmars van de privatisering en het ‘vermarkten’ van stedelijke toplocaties, deel zijn geworden van de dagelijkse werkelijkheid van Ben Judah’s nieuwe London.

London Housing Developments 2016

 

 

Boevenparadijs

‘Er was een tijd dat London zich kon vinden in een gemeenschappelijke visie op een betere toekomst. Een groep van jonge architecten werkten aan een fusie tussen kunst, wetenschap en techniek voor het realiseren van een egalitaire stad. Deze film vertelt hun verhaal.’ Zo begint Utopia London, een documentaire uit 2010 die een jaar later op het Rotterdamse Architectuurfilmfestival veel bijval oogstte. De film brengt een van die zeldzame momenten tot leven waarop ruimtelijke, sociale en politieke denkwijzen over de stad samenkomen en tot een programmatische kracht geraken. Het waren de ontwerpateliers van de gemeentelijke diensten van volkshuisvesting waar jonge ontwerpers de kans kregen te experimenteren met nieuwe oplossingen voor grootschalige stedelijke huisvesting, verkeer en vooral ook sport.  In tijden van schaarste-economie en nijpende woningnood was voor utopia echter weinig ruimte, en de kracht en betekenis van de vele, beginjaren zeventig in heel Engeland gebouwde , monumentale ‘council estates’ ligt juist in het met (wisselend) succes overeind houden van basale publieke voorzieningen zoals royale woongalerijen, openbare parken en tuinen, stadsverwarming en gescheiden verkeercircuits. Een woonomgeving als uitdrukking van een ontwikkelde verzorgingsstaat, van een stevige lokale cultuur waar zwart en blank gevaarloos naar dezelfde markt, school en speelplaats kunnen gaan. Maar op het moment dat de eerste woonburchten goed en wel waren opgeleverd, kwamen ook de eerste klaagzangen, niet zozeer van de bewoners als wel van sociologen, planologen, politici en, vooral de media.

London Heygate Estate Tim Tinker

Gebouwd aan het einde van de naoorlogse bouwgolf, werden Heygate en Aylesbury vrijwel direct geïdentificeerd met de sociale en architectonische mankementen van oudere  ‘estates’ elders in het land: ‘ it became axiomatic that such estates were inhumane and out of scale in their design – from which followed that their residents  would be alienated and miserable, their walls covered with graffiti, their immobile lifts puddled with piss. The attracted ritualized epithets – concrete monstrosity, mugger’s paradise, no-go area, windswept walkway’ (Rowe 199). Architecten van dit soort projecten werden beschuldigd van sociale maakbaarheid, van een naïef geloof dat moderne vormgeving automatisch ook tot  betere, ‘ verlichte’ mensen zou leiden. Terwijl paradoxaal genoeg, diezelfde critici er voor waarschuwden dat dit soort ‘ onmenselijke’ bouwprojecten – juist door hun vormgeving – voorbestemd waren tot achterstand, geweld en criminaliteit. Deze kritiek kreeg bovendien vanuit de vakwereld de wind in de zeilen door de euforie over een  ‘overheid zonder planning’, dat wil zeggen: de bevrijding van het plannen en bouwen uit de houdgreep van een almachtige overheid met haar regels, wenken en voorschriften. Een omslag in het Angelsaksische planningsdenken waar de handtekening onder stond van gezaghebbende wetenschappers en critici als Peter Hall en Reyner Banham. En dat vrijwel naadloos aansloot op het neoliberale denken over stadsontwikkeling en volkshuisvesting dat vanaf het begin jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk gemeengoed is geworden.

London Elephant Park  5e7e8a1b-5d18-4986-9006-886cb09e1e13-bestSizeAvailable

De bouw van een nieuw stadscentrum in Elephant and Castle was het sluitstuk van een stedenbouwkundig project om, via enkele oogverblindende architectonische meesterwerken als Tate Modern (Herzog & de Meuron), Millennium Bridge (Norman Forster) en de Strand (Renzo Piano) het verpauperende Southwark te koppelen aan de dynamiek van Central London. Net zoals aan het begin van de jaren tachtig de ontwikkeling van Canary Wharf en later The Olympics werden voorgesteld als aandrijver voor de stadsvernieuwing van East End, zo dacht men de sociale neergang van ‘ Councilville’ – zoals Southwark denigrerend genoemd werd –  te kunnen stoppen door rigoureuze, demografische menging. In het neoliberale denken over  stedelijke gemeenschap en solidariteit zijn plekken als Heygate problematisch omdat hier de bevolkingssamenstelling te eenzijdig is. ‘Sociale huisvesting’, aldus Fred Manson, belangrijkste technocraat achter de revitalisering van Soutwark, ‘ genereert mensen met lage inkomens en slechte schoolprestaties en schrikt daarmee hogere inkomensgroepen af. Wat we willen is mensen overhevelen van een bijstandscultuur naar een ‘ ondernemende’ cultuur. Als je te maken hebt met zo’n 20 à 30 % noodlijdende mensen, is dat nog hanteerbaar, als het daarboven komt, wordt het pathologisch’ . In de markteconomische praktijk van stadsontwikkeling betekende dit niet alleen een radicale breuk met de sociale programma’s van Old Labour – waarvan Heygate en Aylesbury als afschrikwekkende symbolen golden – maar vooral ook een sociale en vooral etnische zuivering van het gemeentelijke woningbestand en de gedwongen verdrijving en verspreiding van de oorspronkelijke bewoners over heel Southwark, naar de randen van London of zelfs nog ver daarbuiten.

London Housing Crisis

 

Elephant and Castle is het zoveelste voorbeeld – niet alleen in Engeland – van markt georiënteerde, stedelijke projectontwikkeling, waarbij de publieke sector helemaal afhankelijk is van instituties op gebied van vastgoed en financiering, wier macht vele malen groter is dan die van gekozen stadsbesturen. Niet alleen is gemeenschapsgrond overgedragen aan private sector voor zowel ontwikkeling, beheer en beveiliging, ook het merendeel van de gesubsidieerde woningen is geleidelijk uit het woningprogram wegbezuinigd. Stedelijke herstructurering zorgde ook hier, net als elders in de stad, voor snel stijgende grondprijzen die niet alleen de financiële draagkracht van de gemeente overstegen, maar vooral leidden tot verdere gentrificatie en daarmee ook uittocht van de lagere en midden inkomensgroepen.

Uiteindelijk is Elephant and Castle, net als Canary Wharf een verdere stap op weg naar een stad van economische, sociale en culturele ongelijkheid waarvan eerdere generaties dachten dat er een oorlog voor nodig was geweest om die voorgoed uit de wereld te helpen.

 

 

Achtergrond Informatie

 

*Elephant & Castle Regeneration. Planning, Projects, Events:

http://www.elephantandcastle-lendlease.com/about

* Complete lijst van alle herstructureringsprojecten en de daarbij behorende samenwerkingsverbanden tussen overheden en private sector, ga naar:

https://mappinglondonshousingstruggles.wordpress.com

*Stephen Moss: The Death of a Housing Ideal (Heygate Estate)

http://www.theguardian.com/society/2011/mar/04/death-housing-ideal

*Owen Hatherley: The Myth that Canary Wharf did East London any good

http://www.theguardian.com/commentisfree/2012/may/15/canary-wharf-east-london-myth

*Rupa Huq: Flight of Minorities: London’s Soul is in the Suburbs

http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/feb/21/flight-minorities-london-suburbs-white-flight

*Anna Minton: The Reconfiguration of London is akin to social cleansing

http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/27/reconfiguration-london-akin-social-cleansing

*Een schitterend overzicht van de politieke en sociale schermutselingen rond de bouw en destructie van Aylesbury Estate, Southwark, ga naar:

https://www.theguardian.com/society/2016/jul/13/aylesbury-estate-south-london-social-housing

*Zie ook de bibliografie over het Elephant & Castle project in: Rowan Moore, Slow Burn City. London in the Twenty-First Century (2016), 195-222; 507.

*Een buitengewoon informatie blog over gemeentelijke hervormingsbeweging in UK sedert 1900 en gemeentelijke inspanningen op gebied van volkshuisvesting, ga naar:

https://municipaldreams.wordpress.com/about/

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 24 mei 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: