Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (slot)

 

Wat er werkelijk gaande is in het huidige Rusland, geobserveerd door twee Oost-Europa historici: Irina Scherbakowa en Karl Schlögel

 Russland Reflex

Een Poging tot zelfverklaring

‘Zou historische kennis over Oekraïne behulpzaam zijn geweest bij het definiëren van onze positie in de Oekraïense crisis?’ Dat vraagt de Nederlandse slavist Sjeng Scheijen zich af in een recent verschenen, even boeiend als uniek artikel over de artistieke avant-garde in Oekraine (ga naar: https://www.groene.nl/artikel/oekraine-wie-hoezo ). De Duitse historicus Karl Schlögel zou die vraag niet zonder meer met ‘ ja’ beantwoorden, omdat, naar zijn mening, een overdaad aan historische beeldvorming het zicht op de actuele werkelijkheid ook kan vertroebelen. In zijn gesprek met Irina Scherbakowa herhaalt hij keer op keer dat het huidige publieke debat in Europa en met name in Duitsland, letterlijk geblokkeerd wordt door vastgeroeste ideeën over de historische Duits-Russische betrekkingen  (Russland-Komplex) maar ook en vooral door de bedrijfsblindheid van historici en dan met name Oost-Europa deskundigen waaronder hijzelf, die de gebeurtenissen in het heden niet zelden  denken te kunnen verklaren vanuit hun (vaak) gedateerde inzichten in het verleden. En die Oekraïne proberen te analyseren en te begrijpen zonder daar in de laatste tijd zelfs een voet aan de grond te hebben gezet.

 

Russland-Komplex

De politieke standpunten van Karl Schlögel over Rusland en  de Oekraïne crisis zijn hard en helder. De protestbeweging in Kiev in de winter van 2013/14 was een legitiem verzet tegen een autoritair, corrupt en vooral gewelddadig regiem. De ‘ Revolutie van de Waardigheid’ op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev (Maidan) was niet (enkel) het werk van fascisten, antisemieten of extreem nationalisten (banderovcy) zoals Rusland wil doen geloven, maar vooral  van vreedzame burgers die opkwamen voor democratie, mensenrechten, vrije parlementaire verkiezingen en een onafhankelijke rechtsorde: kortom voor een goed functionerende civil society naar Europees model. De annexatie van de Krim door Rusland en vervolgens de Russische militaire betrokkenheid bij het gewapend conflict in Oost Oekraïne, zijn een ontoelaatbare schending van de internationale rechtsorde en van de territoriale integriteit van een soevereine staat en dwingen de Westerse wereld tot een adequate, desnoods militaire, (re)actie.

Koenen, Gert

Die is er tot nu toe vanuit Europa niet gekomen. De scherpte van Schlögels standpunt wordt pas begrijpelijk in de context van het felle debat in de Duitse media over de Oekraïne crisis. Die felheid heeft alles te maken met de opmerkelijke kracht en politieke relevantie van de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. In Duitsland raakt de door de Russische media gemaakte vergelijking van de regeringswisseling in Kiev in het voorjaar van 2014 met de Duitse inval in de Sovjet Unie in 1941, nog steeds een gevoelige snaar. Wat Schlögel vooral stoort in de verbale schermutselingen tussen Duitse Rusland- en Putin sympathisanten en hun tegenstanders is de feitelijke inzet: niet Oekraïne zelf, als autonome natie, met haar eigen turbulente geschiedenis en authentieke cultuur, staat centraal, maar veeleer het al of niet in stand houden van de vreedzame samenwerking met Rusland als gevolg van de succesvolle verzoening na de Duitse oorlogsmisdaden waarbij gemakshalve Rusland wordt vereenzelvigd met de Sovjet Unie. We leven, aldus Schlögel in Europa in een zelfgenoegzame samenleving die niet of nauwelijks is voorbereid op zoiets als het uitbreken van een oorlog. De militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne – veel mensen bestrijden overigens dat die überhaupt heeft plaats gevonden – heeft de naïviteit en onverschilligheid van een door vrede verwende samenleving, een gevoelige slag toegebracht. ‘ En dat is goed. We moeten nadenken over de werkelijkheid waarin we leven, over een wereld waarin een soevereine staat wordt aangevallen en waarin de Europese Unie zoals die zich de laatste veertig jaar heeft ontwikkeld, op het punt staat uiteen te vallen. Voor een knappe samenvatting van het Duitse mediadebat over de Oekraïne crisis, zie de bijdrage Fascism, Belittlers and Russia Sympatizers: The German Debate on the Ukrainian Crisis (pdf):http://www.imre-kertesz-kolleg.uni-jena.de/index.php?id=577&l=1

Rusland Philipp Ther

Wildheid van de geschiedenis

Een soortgelijke mentale blokkade verlamt  ook de wereld van historici en Oost-Europa deskundigen. Voor Schlögel is het tijdperk van de overzichtelijke Duits-Russische verhoudingen definitief beëindigd. Door de recente gebeurtenissen in Oekraïne is een ideologisch krachtenveld zichtbaar geworden waar historici, niet mee vertrouwd zijn. Wat moeten we, zo vraagt hij zich af, met zoiets als het begrip ‘ Eurasisme’ zoals dat in de jaren negentig is geformuleerd en dat nu heel populair is op de Russische ideeënmarkt? ‘Ik kan daar als historicus helemaal niets mee. We denken nog steeds dat we de beschikking hebben over een compleet assortiment aan bronnen, data, hulpwetenschappen om het onbegrijpelijke en onbekende te verklaren, maar dat is een vergissing. En het is juist deze academische zelfgenoegzaamheid, die onkwetsbaarheid, die mentaliteit dat er voor alles een gereedschapskistje klaar staat, een chirurgisch assortiment waar men enkel maar naar hoeft te grijpen om een probleem op te lossen. Dat alles maakt me werkelijk nerveus’.

Een illustratief voorbeeld van een dergelijke, in de ogen van Schlögel, fatale ongevoeligheid voor het verraderlijke en onverwachte van historische gebeurtenissen, is de manier waarop (sociaal-economische) historici denken de gevolgen van de ineenstorting van de Sovjet Unie in kaart denken te kunnen brengen, door routineus terug te grijpen op het sleutelbegrip ‘ Transformatie’. Hij lijkt daarbij impliciet te verwijzen naar het veelgeprezen standaardwerk van Philipp Terr, waarin het begrip ‘Transformatie’ als rode draad fungeert bij de analyse van de door de stille revoluties van 1989 tot 1991 ontstane, nieuwe (economische) orde  op het Oude Continent. Schlögel:  ‘De idee van een in 1989 begonnen Transformatie stelt gerust. Men zet in op een logisch stappenplan van A naar B, van een lineaire overgang van een commando- naar een liberale markteconomie die uiteindelijk tot succes leidt. Maar in werkelijkheid getuigt zo’n  aanpak van een totale ‘ Immunisering’ of ongevoeligheid tegenover de wildheid van een losgelaten en weer in het gareel gebrachte geschiedenis. Ik geloof dat Russen en überhaupt alle door de ‘transformatie’ getroffen Oost-Europese samenlevingen, veel heftiger dan wij zijn geschokt door de aantasting van existentiële zekerheden en van gevoelens van veiligheid en welzijn’. Hadden wij historici en Oost-Europa kenners, zo denkt Schlögel even hardop, niet al veel eerder de kracht en reikwijdte moeten signaleren van bepaalde concepten en ideologische bewegingen die diep verankerd liggen in de Russische cultuur en die nu plotseling opduiken als ingrediënten van een nieuw Russisch zelfbeeld, van een andere identiteit van het postcommunistische Rusland?  Bewegingen bijvoorbeeld als die van (Neo) Eurasisme, die staat voor een expliciet Russisch etnisch nationalisme, geauthoriseerd en versterkt door een radicaal Orthodoxe mystiek: de Orthodoxe Jihad.

 russieeurasie-1728x800_c

Russkyi Mir: Russische Wereld

Het Eurasisme is van oorsprong een geopolitieke beweging, ontstaan in elitaire kringen van Russische emigranten in de jaren twintig met als doel de creatie van een derde continent te midden van Azië en Europa. Rond de eeuwwisseling heeft de conservatieve filososoof-journalist en politicus Alexander Dugin deze doctrine opnieuw opgepakt en tot grondslag van een nieuwe, partijpolitieke beweging gemaakt. Dugin’s neo-eurasische levensbeschouwing is een typische reactie op het  ‘wilde denken’ na het uiteenvallen van het Sovjet Imperium. Het is als geestelijke heroriëntering, een Russisch alternatief voor allerlei ‘ vreemde’  negativistische of modieuze filosofieën en moet Rusland beschermen tegen maatschappelijke onverschilligheid en individuele apathie ten gevolge van westerse en vooral Amerikaanse propaganda. Maar het is ook een beweging die, in geopolitieke zin, streeft naar een strategische integratie van alle ‘innersowjetische’ landen welke zich geleidelijk zal gaan uitbreiden naar grotere gebieden, naar landen langs de grote as Moskou, Teheran, New Delhi en Peking. Een strategie ook die Rusland de toegang moet verschaffen tot de  ‘warme zeeën’ niet door middel van oorlog of geweld maar via vreedzaam samenwerken. Kortom: de Eurasische beweging staat voor de creatie van een geopolitieke ruimte als tegenpool voor het Westen en met een Groot-Russisch Rijk als centrum.

 

EurasiaDeutsch

Schlögel was indertijd de Eurasische beweging al tegengekomen in het kader van zijn onderzoek naar Russische migranten, in Berlijn, Sofia en Parijs. Maar de in die kringen geproduceerde teksten beschouwde hij als enigszins stoffige, antiquarische documenten: interessant, ambitieus en prikkelend, maar ook niet meer dan dat! ‘ Maar dat daarachter een vitale energie zou kunnen schuil gaan en dat de eurasistische gedachte als als een nationale doctrine plotseling op hogescholen, televisiestaions en bij Russische stormtroepen op de Krim en in Donbass, opnieuw zou kunnen opduiken, dat had ik me nooit kunnen voorstellen. Ik was niet op de hoogte, in de zin van eigentijds genoeg om de geestelijke ontwikkeling die Rusland op dat moment doormaakte, volledig te doorgronden’.

 

 Russia Vladimir_Putin_Alexey_and_Laurus

Orthodoxe Jihad

Het huidige Rusland is een vrijmarkt voor tal van ideologische bewegingen met als vaste kern een etnisch nationalisme gekoppeld aan fel antiwesterse sentimenten. Orthodoxe Jihad is een nauw aan het Kremlin (c.q. Putinisme) gelieerde, militante beweging waarin KGB/FSB denkbeelden over militaire veiligheid (‘ nucleaire schild’) samengaan met elementen van de ultra-conservatieve leer van de Russisch Orthodoxe Kerk. Centraal daarin is de notie van een ‘ geestelijk schild’ , het geloof in de beschermende kracht van normen en waarden die gezin, geloof en natie moeten behoeden tegen de verleidingen van decadente, postmoderne, westerse waarden. Een minstens zo belangrijke component van de Orthodoxe Jihad is dan ook de ‘ agitprop’, de agressieve kruistocht tegen alle vormen van globalisering die worden voorgesteld als satanische producten van het Global American Project, dat door zijn imperialistische drijfveren en vernietigingsdrang in niets onderdoet voor de vijandige campagnes van zowel Napoleon als van Hitler.

Is het niet een bijna schrikbarende situatie, zo vraagt Karl Schlögel zich af, dat uitgerekend het Rusland van Putin zich plotseling kan opwerpen als verdediger van traditioneel Europese waarden en daarmee zowel  Oost als West weet te mobiliseren om het decadente,  (neo)liberale en goddeloze Amerika zo niet te vernietigen dan toch af te zweren? We waren er, als Oost Europa deskundigen, eenvoudig niet op voorbereid dat Rusland als politieke, militaire en geestelijke macht onverwacht het wereldtoneel zou betreden als voorvechter van een conservatief orthodoxe wereld. In de jaren dat historici van velerlei pluimage, zich stortten op de analyse van de postcommunistische wereld en, zoals Schlögel zelf, met de come-back van het Russisch modernisme (St. Petersburg) binnen het grote project van de Europese ‘ Moderne’, waren de spindoctors en ideologen in het Kremlin bezig met de constructie van een ‘ ander’ idee van Rusland, en oriënteerden zich daarbij op het pre-revolutionaire Rusland, en dan met name op het nationalistische en autoritaire spectrum.

De Oekraïne crisis heeft, zo is mijn indruk van het gesprek met Irina Scherbakowa, ook geleid tot een crisis in het Rusland onderzoek van de historicus Karl Schlögel. Hij breekt zijn lopende projecten – o.a. het schrijven van een boek over de Wolga, in de grote traditie van  de Donau-boeken van Claudio Magris en Péter Esterházy  – af en vertrekt naar Oekraïne. Hij gaat weer terug naar de college-banken en ontmoet Timothy Snyder, Andreas Kappeler en Walter Laqueur, en schrijft vervolgens Entscheidung in Kiew. Ukrainische Lektionen (2015), een prachtig geschreven reisboek over Oekraïne, maar eigenlijk ook een reflectie over het huidige Europa, waarvan de toekomst bepaald wordt door wat er in Kiew zal gaan gebeuren.

Voor een overzichtelijk en neutraal college over de (recente) geschiedenis van Oekraïne ga naar: http://www.nzz.ch/international/europa/die-kinder-des-sowjetkommunismus-fuehlen-sich-verraten-1.18329436

of naar: http://www.bpb.de/apuz/194816/historische-hintergruende?p=all

Een gezaghebbend en zeer verhelderende, historische analyse van de geopolitieke traditie in Rusland, ga naar: https://www.foreignaffairs.com/articles/ukraine/2016-04-18/russias-perpetual-geopolitics

een bijzonder helder en informatief platvorm over wat er op dit momen in Rusland gaande is, biedt: http://raamoprusland.nl/

Schloegel Kiew 2015 1

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 17 februari 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: