Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (3)

Wat er werkelijk gaande is in het huidige Rusland, geobserveerd door twee Oost-Europa historici: Irina Scherbakowa en Karl Schlögel

Russland Reflex

Perestrojka Voorbij

Historici zijn niet alleen vakidioten, maar ook tijdgenoten en getuigen van wat er zich dagelijks in de samenleving afspeelt. Een enkele verwerft de status van publiek intellectueel door zich nadrukkelijk te mengen in het publieke debat, zoals bijvoorbeeld vandaag de dag in Nederland Leo Lucassen door op vakkundige en overtuigende wijze orde  te scheppen in de chaos van feiten en meningen in een gepolariseerd vluchtelingendebat. In Duitsland opereert Karl Schlögel op een vergelijkbare manier in de politieke en maatschappelijke discussie over de crisis in de Ukraine en met name over de veranderende betrekkingen tussen Duitsland en Rusland. Met dit verschil dat hij heel nadrukkelijk het gezag en autoriteit van de ‘getuige-deskundige’ ter discussie stelt en daarbij zichzelf, als Oost-Europa specialist, niet spaart. Die openhartigheid zet ook de toon in Der Russland Reflex, het tweegesprek waarin Irina Scherbakowa de ontwikkelingen in Rusland van binnenuit, vanuit haar eigen ervaringen als Russisch staatsburger, wetenschapper en journalist analyseert en Schlögel op het punt staat terug te keren naar de collegebanken omdat hij niet meer over de woorden en begrippen beschikt om het huidige Rusland te begrijpen. Vanuit die positie kijken ze ieder anders aan tegen de oorzaken en ernst van de huidige politieke situatie in Rusland die Scherbakowa bijna letterlijk tot wanhoop brengt waar Schlögel toch nog wel een sprankje hoop koestert.

Scherbakowa Keukengesprekken

Keukengesprekken

Met de annexatie van de Krim in het voorjaar van 2014 kwam een einde aan een lange periode van openheid en opheldering (Aufklärung) in Rusland. Althans zo wordt het door de huidige intelligentsia in Rusland waaronder Irina Scherbakowa, ervaren en benoemd. Een periode die aarzelend was begonnen  met de dood van Stalin (1953) en waar in de late sowjet-era jongeren en dissidenten opzoek gingen naar meer intellectuele vrijheid en andere, meer ontspannen levensvormen. En zich verzetten tegen de bureaucratische structuren van de Sovjetstaat en de dagelijkse terreur van angst, verdachtmaking en geheimhouding, treffend opgeroepen in de autobiografische roman van Ljudmila Ulitzkaja en wetenschappelijk vastgelegd en gedocumenteerd door Irina Scherbakowa in haar boek over Moskouse keukengesprekken.  Einde van een periode die ooit aan  ‘onze ouders en grootouders vleugels had gegeven, richting en houvast. Want het is één ding wanneer het mensen materieel slecht gaat, maar iets heel anders wanneer hen ook nog de toegang tot kennis wordt ontnomen en het vermogen om zelf kritisch na te denken. Vandaag de dag heeft de propaganda machinerie van Putin de aanval geopend op de individuele mondigheid en vrijheid van denken. En dat is tragisch. In de jaren zestig was er op het Russische platteland grote misère, maar tegelijk ook een bovenmenselijke volhardendheid en geduld waarbij ik me steeds heb afgevraagd waar die vandaan kwam. Ondanks alle ellende leken de mensen nog altijd honger te hebben naar geestelijke vorming en cultuur. Er werd toentertijd in Rusland veel gelezen, ook al was het vaak moeilijk om aan goede boeken te komen. En het leek erop – althans dat dachten en hoopten we – alsof door geestelijke mondigheid en kennis over wat mensen in het verleden hebben doorgemaakt, ook de samenleving zou veranderen. (..) Wij hebben altijd gedacht dat de maatschappij met behulp van brede kennis en inzicht in het eigen verleden, uiteindelijk op een humane manier haar vorm weer zou kunnen terugkrijgen. Ik denk weleens dat de belangrijkste drijfveren achter de perestrojka de geëngageerde lezers zijn geweest. En misschien is dat ook wel zo! Het is toch niet toevallig dat de grote veranderingen in de toenmalige Sovjet samenleving niet begonnen zijn bij de oprichting van grote oppositiepartijen, zoals in Polen Solidarnošc, maar met de publicatie van literaire teksten die voorheen illegaal waren en met de terugkeer van verboden thema’s, boeken en schrijvers in literaire en maatschappelijke kringen. Een van de belangrijkste onderwerpen was dat van de politieke repressies uit de tijd van Stalin. En om dat verleden bloot te leggen heeft een groep van dissidenten in 1988 MEMORIAL opgericht. En het was ook vanuit die overtuiging dat we perestrojka eisten: open de  archieven! Dankzij de nieuwe archiefwet uit 1992 zijn talloze documenten vrijgegeven en gepubliceerd. Kon ook een begin worden gemaakt met het wetenschappelijk onderzoek naar het communistisch verleden. Verschenen vertalingen van buitenlandse historici die zich met de witte vlekken uit de geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie bezighielden. Eindelijk kwamen de exacte getallen naar buiten van de slachtoffers van de stalinistische repressies: twaalf miljoen mensen. Maar wat wij aan het eind van de jaren tachtig zagen als de komst van een nieuwe Verlichting in Rusland, is helaas niet uitgekomen’ (S.74ff.).

Ulitzkaja Gruene Zelt

 

Desillusie

Feitelijk vond de cesuur al rond de millenniumwisseling plaats. Aanvankelijk waren de mensen geïnteresseerd en wilden ze weten wat er in het verleden precies gebeurd was. Maar na vijftien jaar is de groep van mensen die zich teweerstelt tegen Putin Propaganda niet groter dan 15% van de totale bevolking. Irina Scherbakowa kan het proces en de gevolgen van die omslag in de publieke opinie goed traceren aan de hand van de jaarlijks terugkerende historische onderzoekswedstrijden voor jongeren. Dat is een initiatief van MEMORIAL dat gekoppeld is aan het Geschiedenis Netwerk voor Jonge Europeanen (Eustory, ga naar: http://eustory.eu/russia.html ). De inzendingen en ontdekkingstochten van jongeren naar verzwegen gebeurtenissen en vergeten personen zijn in de periode 1999 en 2005 vrijwel allemaal kritisch. Daaraan kon je, zegt Scherbakowa,  merken dat de eerdere periode van onthulling en opheldering wel degelijk effect heeft gesorteerd. Scholieren bleken in staat om de eigen, vaak tragische familiegeschiedenis te koppelen aan de grote historische gebeurtenissen uit de twintigste eeuw. Het gaat dan om verhalen over onteigening van grond en (boeren) bedrijf, om deportatie, uithongering en dwangarbeid. Uiteindelijk is het MEMORIAL gelukt om veel van die verhalen, die nauwelijks in schriftelijke bronnen zijn vastgelegd, op het laatste moment uit de vergetelheid te redden. Maar de tijd dat in Russische schoolboeken kritisch over Stalin of over de Gulag gesproken werd, ligt al weer achter ons, Rusland’s geheugen wordt systematisch uitgewist en daarmee is ook de ‘ geest van Verlichting, die sedert de negentiende eeuw de Russische cultuur heeft geïnspireerd’, weer verdwenen.

Scherbakowa

 

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 11 januari 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: