Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (2)

Wat er werkelijk gaande is in het huidige Rusland, geobserveerd door twee Oost-Europa historici: Irina Scherbakowa en Karl Schlögel

 

Wo warst du, Adam?

Böll

 

Zowel Irina Scherbakowa als Karl Schlögel groeiden op in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog. De één in de Sovjet Unie, waar na de dood van Stalin (1953) en de onthullingen over de Grote Terreur, een zekere mate van dooi was ingetreden, en de ander in de nijvere en zelfgenoegzame Bondsrepubliek van Konrad Adenauer. Beiden ook in een omgeving waarin de oorlog in wisselende gedaanten steeds aanwezig was: in de plotselinge verschijning in Allgäu van – naar Beierse normen – exotisch aandoende vluchtelingen uit Oost-Europese contreien; in de verhalen van terugkerende frontsoldaten en kampslachtoffers maar ook in de dagelijkse, (ongemakkelijke) omgang met de oudere generatie, in het bijzonder met hun beider vader.  Schlögel schrijft letterlijk: ‘de indirecte aanwezigheid van de oorlog en van krijgsgevangenschap heeft een zeer grote rol gespeeld bij mijn groeiende interesse in Oost-Europa’ (S.19) . Maar ook de literatuur, zeker in de Sovjet Unie tijdens die jaren, bood informatie en was een belangrijke schakel in de opbouw van de individuele en collectieve herinnering aan de verschrikkingen van nationaalsocialisme en stalinisme. Zo vertelt Irina Scherbakowa enthousiast over de populariteit  in de Sovjetunie van de voormalige frontsoldaat Heinrich Böll, overigens de enige West-Duitse auteur wiens boeken mochten verschijnen. Tussen 1952 en 1979 werden niet minder dan negentig van zijn romans, verhalen en essays in het Russisch vertaald met een totale oplage van twee en een halve miljoen.

Scherbakowa Lecture 7500061420_f602eb008e

Scherbakowa onderhield nauwe contacten met Oost-Duitse auteurs waarvan ze de boeken vertaalde en die ze bezocht in het verwoeste Dresden, Berlijn of Leipzig. Schlögel van zijn kant herinnert aan de grote indruk die de de Russische dissidente dichter Jewgeni Jewtuschenko op Duitse studenten maakte met de voordracht van zijn gedicht Jabji Jar in 1963 te München dat toen het centrum was voor dissidente journalisten en schrijvers uit heel Oost-Europa.  Ga voor een journalistiek verslag van die avond naar Die Zeit 1963 http://www.zeit.de/1963/04/lehren-aus-einem-besuch

Jewtuschnko

Het opgroeien in een omgeving waarin de oorlog voortdurend zowel als avontuur, als verschrikking maar vooral ook als historisch raadsel in de buurt is, heeft op de beide gesprekspartners een geheel verschillende uitwerking gehad.  Als Germaniste – in de toenmalige Sovjet Unie een op zijn zachtst gezegd, provocatieve specialisatie –  is Irina Scherbakowa vooral geïnteresseerd in taal en de historische beeldvorming van het recente, Russische verleden, met name in het onderwijs. Van huis uit vertrouwd met ideologisch gekleurde oorlogsverhalen van haar invalide vader en diens medestrijders en met de filmbeelden van een triomferend Rode Leger in de strijd tegen fascisme en kapitalisme, raakte ze geïntrigeerd door de ontbrekende schakels in het publieke, historische besef van de werkelijkheid van de Tweede Wereldoorlog. Wat daarin meestal verzwegen wordt zijn de feiten over de ‘andere’ kant van de oorlog, met name de misdaden onder het stalinisme zoals de Grote Terreur (1937), de uithongering van de Oekraine (Holdomor, 1932/33), de werk- en concentratiekampen (Gulag), de medeplichtigheid aan de moord op de Russische joden tijdens de Holocaust. En ze doet dat door het verzamelen – in de zin van het documenteren en aan het woord laten – van de levensgeschiedenissen van ‘ gewone’ mensen die de grote gebeurtenissen uit de recente Duitse/Russische geschiedenis, aan de lijve hebben ondervonden. En wier verhalen niet zozeer gaan over de ‘ Grote Vaderlandse Oorlog’ maar wel over het enorme oorlogsleed van Russische burgers, bijvoorbeeld gedurende het negenhonderd dagen durende beleg van Leningrad. Verhalen vooral ook over het kampsysteem en de leef- en werkomstandigheden in de Gulag die de officiële Sovjetideologie volledig ontmaskeren. Het is ook mede dankzij deze fascinatie voor de ervaringen met en de herinneringen aan de dagelijkse werkelijkheid van gewone mensen in  ‘onrustige tijden’ – en voor hun betekenis in de openbare, historische beeldvorming van het huidige Rusland – dat Irina Scherbakowa actief is in de internationale historische en mensenrechtenorganisatie MEMORIAL en daar sinds 1999 leiding geeft aan een groot onderwijsproject over de recente geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie ( ga o.a. naar: http://www.memo.ru/eng ).

Schwerbakowa 2

 

Vragen aan de Geschiedenis

Is Irina Scherbakowa vooral geïnteresseerd in de  individuele en collectieve herinnering aan de gebeurtenissen uit de recente Russisch/Duitse geschiedenis – en met name aan de gecompliceerdheid daarvan – Schlögel als historicus komt tijdens zijn (roerige) studententijd in de tweede helft van de jaren zestig, in de ban van hoe geschiedenis wordt gemaakt. Aanvankelijk was zijn fascinatie voor Rusland op een vervreemdende manier verstrikt met het generatieconflict. In het ouderlijk huis werden in een trommelblik foto’s bewaard van opgeblazen bruggen, rookzuilen en kerkhoven, maar daar werd niet over gesproken. Wat er in Oost-Europa gebeurd was,  wat Duitsers daar überhaupt te zoeken hadden en wat iemand als zijn vader daar allemaal gezien had, speelde in de afrekening met de vorige generatie geen grote rol. Ook niet in de afrekening die zich in de jaren daarna voltrok in links-ideologische en activistische studentenbeweging waar Schlögel deel van uitmaakte. Daar wilde men vooral weten wat er van de (internationale) arbeidersbeweging terecht was gekomen, van het socialisme en ook stalinisme en welke krachten er achter de ‘ ontaarding’  van de totalitaire staat werkzaam waren. Daar werden de gangbare theorieën over het ‘ grote paradigma van de totale macht’  kritisch onderzocht op hun bruikbaarheid voor de verklaring van de historische ontwikkelingsgang van de Russische Revolutie en het stalinisme. Maar ook toen bleven veel vragen onbeantwoord ondanks de indrukwekkende hoeveelheid historisch-filosofische beschouwingen over totalitaire politieke systemen van o.a. Hannah Arendt of historische pionierstudies over Stalin, de Grote Terreur en de Gulag van Robert Conquest en vooral van Wolfgang Leonard, wiens persoonlijke afrekening met het ‘ real existierende Kommunismus’ in 1955 insloeg als een bom.

Leonard Wolfgang

Maar in Russland Reflex gaat Schlögel nog een stap verder door de stellen dat voor zijn generatie de historisch-wetenschappelijke verklaring voor wat er zich in Oost-Europa en Rusland in het bijzonder, zich in de eerste helft van de vorige eeuw heeft  afgespeeld, nog steeds een niet ingeloste belofte is.  ‘Ieder van ons,’, aldus Schlögel, ‘heeft weliswaar zijn steentje bijgedragen, maar het  ontwarren van zulk een ingewikkelde en netelige geschiedenis als die van Rusland – die mijn inziens veel complexer is dan die van Duitsland – is ondanks de grote vooruitgang in het onderzoek, nog steeds een grote uitdaging.  Om ’t even waar we ons als historici mee bezig houden. Kijken we  bijvoorbeeld naar het aanstaande grote jubileum: de viering van de verjaardag van de Russische Revolutie in 2017. Welke geschiedenis zal daar worden verteld? Hoe komen we tot een synthetische voorstelling – een geschiedenis niet als legitimatie of als aanklacht – maar tot een ‘ ware’ geschiedenis waarin op Hegeliaanse wijze de uitersten tegenstellingen zijn opgeheven? We kennen het beoogde, officiële narratief nog niet. Een ding is zeker: in de politieke omstandigheid waarin president Put bezig is om Rusland opnieuw uit te vinden, gaan we, wat de constructie van het recente verleden betreft, opnieuw een geheel nieuwe fase in.’(S.32/33).

Vanuit deze stellingname over resp. geschiedenis als vorm van herinnering en als proces van maken, gaan Irina Scherbakowa en Karl Schlögel met elkaar in gesprek over de huidige crisis in de Russisch-Duitse betrekkingen.

 

russsiche-revolution 1917

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 6 januari 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: