Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Een Tweegesprek in Tijden van Sprakeloosheid (1)

 

Wat er werkelijk gaande is in het huidige Rusland, geobserveerd door twee Oost-Europa historici: Irina Scherbakowa en Karl Schlögel

Russland Reflex

 

Trösten Sie sich nicht damit, dass die Zeit im Unrecht ist. Dass sie moralisch im Unrecht ist, bedeutet noch nicht, dass wir im Recht sind, ihre Unmenschlichkeit heißt nicht, dass wir, weil wir mit ihr nicht einverstanden sind, allein dadurch schon Menschen sind.” (Boris Pasternak)

 

Aanleiding

In 1998 werd de o.a. door Karel Reve opgerichte Alexander Herzenstichting opgeheven omdat men dacht dat de Koude oorlog en de systematische onderdrukking van de persvrijheid in Rusland definitief ten einde was. De val van de Berlijnse muur en het uiteenvallen van de Sovjet Unie hadden niet alleen in Oost Europa tot een ingrijpende perestrojka  geleid, maar ook de Westerse landen het gevoel gegeven dat het tijdperk van de  ‘ homo sovieticus’ , dat van de grauwe Sovjetburger, voorgoed voorbij was. De Alexander Herzen Foundation was in 1969 opgericht om, in de traditie van Exil-activiteiten van Allert de Lange en Querido uit de jaren dertig, toenmalige Sovjetdissidenten als Andrej Amalrik, Joeli Daniel, Andrej Sinavski e.a. in het Westen bekend te maken en te ondersteunen door het vertalen, uitgeven en verspreiden van hun verboden manuscripten. Maar in de jaren negentig was het getij in post-Soviet Rusland omgeslagen en werd de geestelijke en intellectuele markt overspoeld met heruitgaven en reprints van verboden boeken niet alleen van voormalige dissidenten maar ook van vertalingen van Freud, Nietzsche, Ahrendt, Benjamin, Derrida en vele anderen. Rusland werd, in de woorden van historicus Karl Schlögel – die de omwenteling van nabij heeft meegemaakt – zelfs een oord van het ‘ wilde denken’  waarbinnen  vrij gediscussieerd kon worden over lang verzwegen onderwerpen als stalinisme en vooral ook fascisme.

Karel van het Reve

Maar de periode van politieke dooi en ‘ opstanding’ in Rusland was slechts van korte duur.  Met de tweede ambtstermijn van Putin als president van de Russische Federatie in 2004 trad de vrieskou weer in. De bezetting van de Krim en de oorlog met Ukraine in 2014 brachten vervolgens een  soort  versnelling  teweeg in de betrekkingen tussen Rusland en de Westerse wereld, met name met Duitsland. In Rusland is intussen de euforie over de perestrojka allang  omgeslagen in een militant patriottistisch zelfbewustzijn  en nationale trots waarin weinig ruimte meer is voor dialoog, vrije meningsuiting en culturele uitwisseling. Met de terugkeer van de Koude Oorlog zijn ook het wantrouwen en de wederzijdse vooroordelen weer terug en is een nieuwe en geheel onbekende fase aangebroken in de ‘tragische’ betrekkingen tussen Rusland en de westerse wereld. Een omslag die, zo laat Russland Reflex glashelder zien, zelfs doorgewinterde Oost-Europa kenners als Schlögel en Scherbakowa, volkomen heeft verrast, verbijsterd en in verwarring gebracht. Dit kleine boekje is geen historische reconstructie maar veeleer een reflexief pamflet over de macht en vooral onmacht van de geschiedschrijving. In tegenstelling tot vele ‘ deskundigen’ in talkshows  realiseren beide historici zich hoezeer hun denkbeelden en inschattingen vastzitten aan hun persoonlijke en vooral ‘gedateerde’ ervaringen en hoe die de observatie en analyse van de ‘ concrete situatie’ van nu, eerder blokkeren dan ophelderen. Als ik Schlögel goed begrijp, moet, net als in de jaren zeventig en tachtig – bij de geboorte van de Russische ‘ civil society’ in kringen van dissidenten –  of in de jaren van de perestrojka  , het thema ‘ Rusland’ geheel opnieuw worden gedefinieerd waarbij  harde informatie over het heden relevanter is dan nostalgische verklaringen vanuit het verleden. Dit is overigens ook de stelling die breed wordt gedeeld door de deelnemers aan het online rondetafel debat: Russia and the West, georganiseerd door Public Books en La Vie des Idées (www.booksandideas.net/contemporary-Russia-and-the-west.html )

crimea medal 2014

In een paar berichten wil ik verslag doen van wat me in dit tweegesprek zo fascineert en waarom ik het belangrijk vindt daarover te schrijven. Ik begin met een korte samenvatting van de biografische achtergronden van waaruit beiden tot nu toe naar resp. Rusland (Schlögel) en Duitsland (Scherbakowa) hebben gekeken. Vervolgens vat ik samen van wat ze indertijd zagen en beschouwden als de ‘ geestelijke toestand van de tijd’ na de Wende van 1989. Maar ook: wat ze niet gezien hebben, wat hun is ontgaan en niet op de agenda stond waardoor ze nu als ‘ deskundigen’ zo totaal ‘ fassungslos’ tegenover de huidige gebeurtenissen blijken te staan. Tenslotte:  wat betekent de crisis in de Russisch-Duitse betrekkingen voor beider persoonlijke betrokkenheid als publiekshistorici maar ook als Russisch c.q. Duits en Europees burger?  ‘Hoe is het mogelijk’, zo vraagt Schlögel zich af,’ dat ik me mijn hele leven met Oost-Europa heb beziggehouden, en daarbij Oekraïne als zelfstandig land  gewoon over het hoofd heb kunnen zien?’.

Schlogel Moskau 978-3-446-23655-4_211127131958-89Scherbakowa Gulag

Biografische wortels, drijfveren en achtergronden

Dit boek is gebaseerd op een lang gesprek dat Scherbakowa en Schlögel in het voorjaar van 2015  in Berlijn, op uitnodiging van de Körber-Stichting, hebben gevoerd. Irina Scherbakowa is een literatuurwetenschapper die veel Duitse literatuur in het Russisch heeft vertaald. Sinds 1999 heeft ze de leiding over een onderwijsproject van de  internationale historische en mensenrechtenorganisatie MEMORIAL (1992). Haar wetenschappelijk onderzoek beweegt zich vooral op het gebied van Oral History, Gulag, Totalitarisme en Russische kampen en kazernes in naoorlogs Duitsland (DDR). Voor nadere informatie ga naar: http://www.zfl-berlin.org/honorary-members-detail/items/scherbakowa.html . Zie ook interview: https://www.owep.de/artikel/54/anmerkungen-von-irina-scherbakowa

Scherbakowa’s betrokkenheid bij educatie, geschiedenisonderwijs en cultuur van herinneren vormt de rode draad in haar bijdrage aan het gesprek met Schlögel.

De belangstelling voor de biografische achtergrond van professionele historici is over het algemeen gering, zeker in vergelijking met de nieuwsgierigheid naar de maatschappelijke omstandigheden van (beeldend) kunstenaars en vooral schrijvers. Wetenschappers – en dus ook historici – zijn meestal erg terughoudend met details over hun herkomst en intellectuele volwassenwording, om de eenvoudige reden dat meestal toeval en niet de afkomst de doorslaggevende factor is bij succes in hun vakgebied en specialisatie. Karl Schlögel maakt in Russland Reflex een uitzondering en schetst in Russland Reflex een openhartig ‘portret van de historicus als jonge man’.

Schlögel is zijn hele leven lang in Rusland onderweg geweest. Die trektocht begon feitelijk in 1966 toen hij met zijn eindexamenklas vanuit een kloosterschool in Beieren via Krakau, Lemberg en Kiev op weg ging naar het klooster van de Heilige Drievuldigheid in de stad Sergijew Possad, 70 km ten noordoosten van Moskou. Die vroege indrukken van Rusland – van haar steden, landschappen en bewoners –  hebben niet alleen zijn keuze voor maar ook benadering van de geschiedschrijving van Oost-Europa bepaald. Karl Schlögel is historicus en heeft sinds de jaren tachtig een fenomenale rol gespeeld in de ‘ Renaissance’  van de Russische/Sovjetstad binnen de (westerse) historische wetenschappen. In zijn historisch onderzoek staan niet zozeer de temporele als wel de ruimtelijke en geografische aspecten van historische ontwikkelingen centraal. Geschiedenis speelt zich niet enkel af in de tijd maar ook en vooral op plekken zoals in steden en landschappen. De fascinatie voor ruimte en voor het ruimtelijk detail brengt hem zowel in de omgeving van de etnografie en antropologie als van de geschiedenis van architectuur, literatuur en beeldende kunsten. Schlögel schrijft geschiedenis zoals een schrijver een roman componeert, met een intrigerend plot, talloze verhaallijnen en groot gevoel voor literaire zeggingskracht. Voor meer informatie ga naar o.a. http://www.nzz.ch/kein-stalinismus-ohne-kaelte-1.2157342  en desnoods naar:  https://www.uantwerpen.be/images/uantwerpen/container33800/files/2010-2_edtaverne.pdf

Schlogel K

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 3 januari 2016 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: