Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

‘ Europa moet (eerst) instorten’ (4)

Hannah Arendt vita activa

Dat is ook precies de reden waarom ik in mijn recent verschenen boek, naast het  ‘gebruik’  een tweede begrip heb geïntroduceerd, dat van désoeuvrement  wat zoveel wil zeggen als  ‘onwerkzaamheid ‘ in de zin van en ‘vrij van werk’ . In de oorspronkelijke versie van mijn boek spreek ik over  inoperosità. Het heeft niets te maken met nietsdoen of ledigheid, maar is veeleer een bijzondere vorm van bezig zijn: een niet-activiteit. Het is een toestand die er op uit is de gangbare acties van de economie, het recht, biologie etc. te deactiveren, buiten werking te stellen om ze operationeel te maken voor nieuw gebruik. Aristoteles heeft ooit de belangrijke vraag gesteld: bestaat er een vorm van actie, werk of leven die de mens niet tot schoenmaker, architect, beeldhouwer of iets vergelijkbaars reduceert, maar op zichzelf staat en zonder doeloorzaak is? Is de mens van nature onwerkzaam, zonder een voor hem bestemde bezigheid? Ik heb die vraag altijd serieus genomen. De mens is een levend wezen zonder eigen werk, omdat hij geen enkele specifieke roeping heeft. Bij uitstek een wezen van mogelijkheden, van naakte potenties. Alleen die activiteit is onvervalst menselijk die werk en arbeid ontdoet van hun doel (deactiveert) om ze daarmee vrij te maken voor nieuw gebruik. Mij lijkt dat de poëzie daar een prachtig voorbeeld van is. Wat is een gedicht anders dan een vorm van taalgebruik waarin de informatieve en communicatieve functies van  taal worden geneutraliseerd waardoor ruimte ontstaat voor een nieuwe vorm van gebruik die men poëzie noemt? Een ander voorbeeld is het feest. Want het feest laat zich niet, zoals in de kapitalistische samenleving, reduceren tot een  onderbreking van werk en arbeid. De essentie van het feest is dat we, wat we gewoon zijn te doen, nu anders doen, d.w.z. opschorten en buiten werking zetten. Andere voorbeelden van onwerkzaamheid: eten, maar niet om voedsel tot ons te nemen; zich kleden, maar niet om zich tegen de kou te beschermen; spullen ruilen, maar niet om te kopen of te verkopen. Ik ben ervan overtuigd dat de verschillende vormen van onwerkzaamheid voor de samenleving even belangrijk zijn als die van arbeid en productie. Helaas heeft Marx zich uitsluitend met het onderzoek naar de kapitalistische productiewijze bezig gehouden en daarbij de vele vormen van onwerkzaamheid en niet-activiteit verwaarloosd.

Om terug te komen op Uw vraag over de (on)mogelijkheid zich terug te trekken uit de groei-samenleving: wat de poëzie betekent voor de taal, en het feest voor de productiviteit, zouden politiek en filosofie moeten doen voor het vermogen tot handelen en actie. Door de economische en biologische activiteiten buiten werking te zetten kunnen ze laten zien waartoe het menselijke leven in staat is en geven ze richting aan nieuwe vormen van menselijk gedrag en actie.

Die Zeit:  Dat betekent dus dat uw filosofie van ‘zich terugtrekken’  en van ‘onwerkzaamheid’ het mogelijk maken om te ontsnappen uit de huidige  crisis. Blijkbaar moeten we gehoor geven aan de vermaning van de dichter Rainer Maria Rilke: ‘ Du muss dein Leben ändern’ . Gaat het dus om een radicale vernieuwing van onze manier van leven?

Agamben: Het gaat niet zozeer om het veranderen van onze levenswijze. Alle levende wezens hebben een eigen leefwijze, maar niet iedere manier van leven leidt tot levensvorm. Wanneer ik over levensvorm spreek, bedoel ik niet een ander leven, geen betere of meer authentieke stijl dan die we nu voeren. Levensvorm – forma di vita –  is niet de optelsom van afzonderlijke wijzen, daden  of levensprocessen, maar altijd en vooreerst: potenties, of levensmogelijkheden. Het is de spanning die ieder levend wezen doortrekt, die de sociale identiteit, de juridische, economische en zelfs lichamelijke hoedanigheden buiten werking zet om ze vrij te maken voor andere inzet. Het is hetzelfde als met roeping! Misschien is het goed zich geroepen te voelen om schrijver, architect of wat dan ook te worden. Maar toch, de ware roeping is die welke ieder roeping weer herroept, het is een kracht die in de kern van iedere roeping ligt opgesloten, die haar ter discussie stelt en zo tot een echte roeping laat worden.

Paulus brengt in een van zijn brieven deze innerlijke drang onder de noemer van ‘ alsof niet’ : ‘ wie een vrouw heeft, gedrage zich alsof hij die niet heeft; wie weent, alsof hij geen verdriet heeft; wie zich verheugt alsof hij niet blij is’ . Leven in het teken van ‘alsof-niet’, betekent: zich van alle wettelijke en sociale eigenschappen ontdoen, zonder zich daarmee een nieuwe identiteit aan te meten. In die zin is levensvorm datgene waardoor de bestaande maatschappelijke condities worden ontkracht – niet door ze te ontkennen of te bestrijden – maar door er gebruik van te maken. Het leven is een speurtocht naar zijn vorm, een vorm waar het niet meer van kan worden losgemaakt.

Enkele recente wetenschapsjournalistieke artikelen over Agamben, diens denkwereld en publicaties:

https://www.nexus-instituut.nl/leestafel/303-the-highest-poverty

https://www.groene.nl/artikel/gids-door-de-hel

http://www.dereactor.org/home/detail/over_de_verborgen_wijsheid_van_het_plassen/

Uitstekende algemene inleiding op Agamben, diens denkbeelden en boeken:

https://lareviewofbooks.org/essay/how-to-read-agamben

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 25 september 2015 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: