Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

‘ Europa moet (eerst) ineenstorten’ (3)

Agamben 2013pid_22397

Die Zeit: laten we proberen het denkbeeld, dat de toekomst van Europa in haar verleden ligt, wat concreter te maken aan de hand van het voorbeeld van het monnikenleven. Kan de franciscaanse levenswijze een model zijn voor het uitgeputte Europa. Biedt het christelijke idee van armoede een oplossing?

Agamben: ik zeg nogmaals:  het gaat me niet om een terugkeer naar een franciscaans ideaal dat er ooit geweest is, het gaat er om het op een nieuwe manier te gebruiken. Mijn interesse aan het monnikendom werd geprikkeld door het feit dat mensen die niet zelden tot de rijkste en ontwikkelde elite van hun tijd behoorden, zoals Basilius de Grote of Benedictus van Nursia, stichter van de Benedictijnen, en later ook Franciscus, het besluit namen om uit de samenleving waarbinnen ze leefden, te stappen en een radicaal andere leefgemeenschap of, wat in mijn opvatting hetzelfde is, een radicaal andere politiek te omhelzen. Het meest opmerkelijke is dat die stichters niet op het idee kwamen om de maatschappij waarin ze leefden, te hervormen of te verbeteren, dat wil zeggen, naar de macht te grijpen: neen ze keerden haar gewoon de rug toe!

Die Zeit: net als de alternatievelingen (‘ postmateriële werklozen’) van vandaag die zich op het platteland terugtrekken om daar groente te gaan verbouwen….

Agamben:  ik zie inderdaad een zekere analogie met de huidige situatie. We zijn gewend om iedere radicale politieke omwenteling te begrijpen als het gevolg van een min of meer gewelddadige revolutie. Een nieuwe politieke kracht die we sedert Montesquieu de wetgevende macht noemen, vernietigt de bestaande rechtspolitieke orde en creëert een nieuwe, wettelijk gelegitimeerde, politieke macht. Ik vind dat het tijd wordt om dit achterhaalde model los te laten, en ons denken te richten op wat men een ‘ ontbindende’ c.q. ‘ opheffende’ (i.p.v. vormende)  kracht zou kunnen noemen – dat wil zeggen op een politieke kracht die niet de instituties van de bestaande macht imiteert. Elke nieuwe constituerende macht gaat gepaard met revoluties, opstanden, nieuwe (grond) wettelijke regelgeving, het is een macht die een nieuwe rechtsorde forceert. Voor de ‘ ontbindende’ d.w.z. niet constituerende krachten moeten geheel nieuwe strategieën worden uitgedacht waarvan de vorm door de toekomstige politieke praktijk zal moeten worden bepaald.

Die Zeit: Het zou dus raadzaam zijn om een strategie voor de terugtocht en vlucht uit de moderniteit te ontwikkelen?

Agamben: Ja, ik geloof inderdaad dat het model van de strijd dat de politieke verbeeldingskracht van de moderniteit zo verlamd heeft, vervangen zou moeten worden door dat van een exit, vertrek of uitgang. Dat is, dunkt me, in de Griekse crisis wel duidelijk geworden. Syriza moest capituleren omdat zij zich had ingelaten in een uitzichtloze strijd en de enige begaanbare weg: die van een exit uit Europa, links had laten liggen. Maar hetzelfde geldt voor de individuele mens. Zoek niet de strijd op, herhaalt Franz Kafka onvermoeibaar, maar vindt een uitweg. Het is duidelijk dat het Faust-model van de strijd en het kapitalistisch paradigma van productiviteitsgroei, twee kanten zijn van dezelfde medaille. Wat mij aan het monnikendom het meest fascineerde was de opkomst van een levenswijze – dat wil zeggen van een  politiek –  die zich baseert op vlucht en terugtrekking. Het Romeinse Rijk stortte in, de kloosterorden bleven en hebben ons het antieke erfgoed doorgegeven, een prestatie die de officiële instituties, net als in onze dagen de ontmantelde, Europese universiteiten en scholen, niet meer konden opbrengen. Ik zie die nieuwe levenswijze ook op ons afkomen, natuurlijk, het kost tijd. Maar ook nu al wordt dit leefpatroon al dan niet publiekelijk, door jonge mensen in praktijk gebracht. Alleen al in Italië zouden er op dit moment meer dan driehonderd van dit soort gemeenschappen actief zijn!

Wat mij aan de franciscaanse levensstijl het meest aantrok was niet zozeer de armoede als wel de aard en wijze waarop zij het gebruik hoger inschatten dan het eigendom. Het begrip ‘gebruik’  staat centraal in mijn laatste boek: L’ Uso dei corpi – het gebruik van lichamen. Nog een opgave voor een toekomstige politieke praxis: het vinden van een levensvorm die niet op actie en eigendom is gebaseerd maar op gebruik.

Die Zeit:  Enkele jaren geleden bent u met het voorstel gekomen om in het politieke leven van Europa iets terug te brengen wat de Franse filosoof Alexandre Kojève ‘ het Latijns Imperium’ heeft genoemd. Het gaat uit van een geopolitiek idee over de mediterrane mens en het mediterrane denken dat ook Paul Valéry, Albert Camus en velen met hen heeft geïnspireerd. Wat U nu zegt over nieuwe levensvormen die niet op eigendom gebaseerd zijn, doet me denken aan de utopie van het mediterrane, waar het maat houden en bescheidenheid cruciale eigenschappen zijn. Is het mediterrane denken de uitweg voor Europa, of blijft iedere poging om zich los te maken uit de groei- en productiesamenleving, slechts een droom voor dichters en enkele marginale communes?

Agamben: Ik begrijp wat U bedoelt, maar zelf zie ik niet zoveel in het gebruik van zulke formuleringen als ‘ het mediterrane denken’ of ‘ Zuid-Europese denken’, die zijn me te vaag. Wel kan men, zonder in abstracties te blijven steken, op historische gronden beweren dat de kapitalistische productiewijze zoals die zich na de Industriële Revolutie heeft doorgezet, in de landen rond de Middellandse Zee op weerstand en verzet is gestoten. Hier was, wat Ivan Illich, het vernaculaire domein heeft genoemd (het zich buiten de markt afspelend, informele economisch circuit) nog grotendeels intact. Het kapitalisme dwingt het individu tot volledige afhankelijkheid van de markt. Op dit moment is er niets meer dat niet op de markt moet worden gekocht. Dus, om op Uw vraag terug te komen: het voortbestaan van het vernaculaire domein veronderstelt het overleven van ideeën en overtuigingen die in de noordelijke landen weliswaar nooit helemaal zijn  afgezworen, maar die in Zuid-Europa veel wijder verspreid waren. Ik praat overigens veel liever over ‘ levensvormen’  want, anders dan men gemeenlijk denkt, is het niet eenvoudig om theorie en praktijk uit elkaar te houden. Als we zulke formuleringen als’ het mediterrane denken’ catalogus van ideeën en praktijken of van levensvormen moeten opstellen. Het is de grote verdienste van Ivan Illich hiervoor de eerste intelligente aanzet te hebben gegeven. Helaas heeft de links-kritische traditie zich uitsluitend op juridische (mensenrechten) of economische (arbeidskracht, waarde, productie) abstracties georiënteerd en zich nooit ingelaten met levensvormen als  maatschappelijke categorie. Het is dus niet vreemd dat de linkse kritiek geen vat heeft op het kapitalisme als maatschappelijk systeem waar ze overigens wel de fundamentele grondbegrippen mee deelt.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 25 september 2015 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: