Urbanisatie & Stadscultuur

Ed Taverne

Kan de archeologie bijdragen aan het denken over de stad?

De afgelopen decennia heeft wereldwijd het urbanisatieproces zodanige nieuwe vormen aangenomen dat traditionele (geografische) denkbeelden als: stad, stedelijkheid, sprawl, suburbanisatie etc. die tot nu toe inzet, kader en substantie van het stadsonderzoek vormen, aan een fundamentele herijking toe zijn. Een van de onderzoekers die daar indringend over heeft geschreven is Neil Brenner, hoogleraar stadstheorie aan de Harvard Graduate School of Design. Het meest uitvoerig in zijn ‘Theses on Urbanization´ in Public Culture, 25, 1 2013 (zie: http://www.publicculture.org/articles/view/25/1/theses-on-urbanization ). Kort samengevat komen zijn stellingen over de veranderingen in schaal èn impact van contemporaine stedelijke condities op het volgende neer: De afgelopen decennia zijn, wereldwijd ongekende stedelijke constellaties ontstaan op een de nationale en regionale grenzen overschrijdende schaal met nieuwe stedelijke clusteringen op allerlei gebied. We hoeven maar te wijzen op de extreem grote en snel expanderende, metropolitane regio’s op megaschaal, met als bekendste voorbeelden in de Westerse wereld de Blauwe Banaan, de corridor die de metropolitane regio’s verbinden van London, via de Randstad/Vlaamse Ruit, het Rijn -Ruhrgebied, Frankfurt RheinMain, München, Bazel, Milaan en Turijn.

Aan de Amerikaanse Oostkust kennen we de strook tussen Boston en Washington D.C. (Bos Wash), en in China is de Pearl River Delta in de provincie Guangdong het bekendste voorbeeld. Brenner spreekt bij deze voorbeelden van stedelijke melkwegstelsels, maar er zijn intussen tal van namen en definities van gegeven – en het is juist deze semantische onbepaaldheid die deze ultieme fase van urbanisatie verbindt met het aarzelende begin van stad en stedelijkheid, zo ongeveer zesduizend jaar voor Christus.

Stelling twee gaat nog een stap verder. Een belangrijke eigenschap van deze nieuwe urbanisatie is de regionalisering, fragmentatie en her-clustering van allerlei stedelijke activiteiten die tot voor kort steevast geassocieerd konden worden met concrete, daarvoor geëigende plekken zoals binnenstad, buitenwijk, industrieterrein of buitengebied. ‘Centrale functies’ als winkelvoorzieningen en detailhandel, bedrijfshoofdkantoren, onderwijs- en onderzoeksinstellingen, prestigieuze cultuurtempels en zelfs ook spectaculaire architectonische hoogstandjes zijn vanuit de historische stadscentra uitgewaaierd en terecht gekomen in suburbane (woon) gebieden en hebben zich genesteld in het niemandsland tussen kleine en middelgrote steden of in corridors langs hogesnelheidslijnen en autosnelwegen.

Urbanisatievoordelen

Globalisering van de economie en de effecten van planetaire urbanisatie zijn ook de drijfveren achter de opschaling van de bestaande politiek-bestuurlijke verhoudingen en regelgeving. Ook in de politiek is er sprake van ‘een manifeste fragmentering van staatsactiviteiten , naar binnen, boven en beneden’ en van herlocatie van besluitvorming naar gremia buiten de nationale, regionale en locale overheden (Boelens, Van planologie naar fluviologie? 2005, 23) Op allerlei niveau zijn nieuwe gezagsstructuren en overkoepelende instellingen gecreëerd die het ‘verkeer’ tussen overheid, markt en bevolking regelen. Maar zijn tegelijk ook vormen van governance ontstaan die niet zelden de transparantie missen van de bestaande democratische organen. Onder deze turbulente condities zijn steden, en met name metropolitane steden, minder knooppunten dan wel bouwstenen geworden van megaregio’s die op hun beurt weer economisch ‘units’ zijn in wereld omspannende markteconomieën. Er is dan ook geen sprake van het ‘einde van de stad’ maar eerder van veranderingen in de normatieve betekenis van stad en stedelijkheid. Sommige (hoofd) steden profiteren van zogenaamde urbanisatievoordelen en zijn door hun internationale oriëntatie, kosmopolitische atmosfeer, een hoog voorzieningenniveau en/of door hun rijke verleden, aantrekkelijke locaties voor allerlei culturele en creatieve activiteiten en ondernemingen. Vanaf het begin van de 21e eeuw (Genua 2001) zijn steden bij uitstek ook het toneel van weer een ander product van globalisering: van het nieuw en modern activisme van antiglobalisten en hun vaak gewelddadige strijd voor een andere wereld en een duurzamer globalisering. Een strijd die wereldwijd geassocieerd wordt met steden als Genua, Seattle, Caïro, Istanboel met hun pleinen, straten, bruggen en parken van een hoog symbolisch gehalte dankzij de selectieve en vooral voyeuristische blik van de visuele media.

Verdwijnen en verschijnen van stedelijkheid (‘the urban’)

In de huidige netwerksamenleving is, dankzij de groei van de mobiliteit en een wereldomvattende data- en telecommunicatie, de stad altijd en overal aanwezig. Als het waar is, en ik parafraseer nu een bekende uitspraak van de Engelse geografen Ash Amin & Nigel Thrift, dat de geürbaniseerde wereld een aaneenschakeling is van verstedelijkte gebieden die met elkaar verbonden zijn door allerlei communicatie corridors als vliegvelden en vliegroutes, stations en spoorlijnen, parkeerterreinen en autosnelwegen, teleports en elektronische snelwegen- dan rijst de vraag: wat is er eigenlijk niet stedelijk? Is ‘t het (pittoreske) stadje, het dorp of het platteland? Misschien, maar dan wel tot op zekere hoogte. Ook daar zijn overal ‘footprints’ van de stad waarneembaar in de vorm van forensen, toeristen, telewerken, de media en urbane leefstijlen. De traditionele grenslijnen tussen stad en platteland zijn, kortom, sterk geperforeerd. Stedelijkheid is volledig losgeraakt van de werkelijkheid van de klassiek-moderne stad, van de stad met een nadrukkelijk centrum. En is veeleer als stuifzand over alle gremia en lagen van de samenleving gestoven. En dat brengt ons naar de volgende paradox: op het moment dat de socio-materiële effecten van de planetaire urbanisatie (mede) oorzaak is van ingrijpende mutaties in het milieu, in de natuurlijke leefomgeving en het klimaat, en, vervolgens, urbane ruimtes en condities wereldwijd de essentie uitmaken van het politiek-economische, sociale en culturele leven, uitgesproken op dat cruciale moment zijn onderzoekers in opperste verwarring over wat nu ‘stedelijk’ in de zin van ‘the urban’ nu precies is. De strakke lijnen en contouren rond de begrippen stad en stedelijkheid zijn op dramatische wijze geperforeerd. En de evidente alomtegenwoordigheid van de huidige stedelijke condities maken het stadswetenschappers moeilijk zo niet onmogelijk om het ‘stedelijke’ en/of ‘urbane’ – eenmaal ‘losgezongen’ van vertrouwde nederzettingspatronen – op een eenduidig begrip te brengen.

Is daarmee het vakgebied van de stadsstudies failliet verklaard of zijn er binnen de verschillende deeldisciplines initiatieven en ontwikkelingen te ontwaren die uitzicht geven op een ‘heroverweging’ of, zoals Amin en Thrift in het vooruitzicht stellen, een ‘rethinking’ en reimagining the urban’?

Wat op dit moment binnen het interdisciplinaire vakgebied van de stadsstudies opvalt is, wat de Engelse geograaf Paul Waley, heeft geformuleerd als een ‘moving away from theory from the West’- en hij bedoelt daarmee dat door de aandacht voor ‘contra-paradigmatische’ steden als Johannesburg, Istanbul, Singapore en Sao Paolo – de eenzijdige focus op het Westers theoretische framework is verschoven in de richting van theorievorming ‘van elders’. Anderen, waaronder vooral Brenner c.s., concentreren zich, in lijn van neo-marxistische stadstheorie, op de hegemonie van het neoliberale kapitalisme, en gebruiken neoliberale stadspolitieken als analytisch kader voor het problematiseren van wereldwijde veranderingen in de stedelijke conditie. Ik sluit me in de komende blogs aan bij de eerste richting, en wil me bezighouden met het binnen stadsstudies enigszins perifeer vakgebied van de archeologie, en dan met name dat van de archeologie van niet- westerse gebieden (Mesopotamië, Indus-vallei en Midden Amerika).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht is geplaatst op 2 oktober 2013 door in Stadsgeschiedenis.
%d bloggers liken dit: